درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٥ - توجیه نظرات دیگر آخوند درباره موضوع حرکت

باب حرکت توسطی میگوید، ولی این بالاخره خالی از نوعی از مجاز نیست.

پس چنانکه گفتیم فرق موضوع و مافیه الحرکه در حرکت در جوهر تحلیلی است؛ یعنی مراتب حرکت را که در نظر بگیریم، تماماً موضوع است برای خودش، اما به این معنی که هر مرتبه قبل، موضوع است برای مرتبه بعد، و تفاوت یک مرتبه با مرتبه بعد به تحلیل و تجزیه عقل است. حرف مرحوم آخوند این است و بنابراین تضاد یا تخالفی میان نظرات ایشان نیست.

توجیه نظرات دیگر آخوند درباره موضوع حرکت

اما مراد ایشان از اینکه گاهی گفته است موضوع ماهیت است چیست؟ مقصود این است که اگرچه ما در باب حرکات اشتدادی قائل هستیم که تبدل ذات صورت میگیرد یعنی انواع عوض میشوند، اما در عین حال اجناس، خصوصاً جنس عالی عوض نمیشوند؛ تبدل انواع حد محدودی دارد. معنای تبدل انواع این نیست که این نوع میتواند به نوع دیگری که حتی در جنس الاجناس هم با آن شریک نیست تبدیل شود. اگر میگوییم در کیف تبدل انواع صورت میگیرد چنین نیست که کیف بتواند متبدل به کم و یا جوهر شود، بلکه یک ماهیت جنسی و لااقل همان ماهیت مقوله در اینجا محفوظ است. این هم حرف درستی است [١].

میرویم سراغ مواردی که ایشان مسئله مفارق و عقل مجرد را در باب موضوع دخالت داده است. اینکه ایشان عقل مجرد را دخالت داده است، در طول این مطلب است نه در عرض آن. ایشان مدعی است که وحدت حرکت به خودش است چه حرکت عرضی و چه حرکت جوهری، ولی همانطور که وجود عرض قائم به وجود جوهر است، قهراً وحدت عرض هم- چون عین وجودش است- قائم به وحدت جوهر است. باز همانطور که وجود جوهر مادی، قائم به یک عقل مجرد است قهراً وحدت جوهر مادی هم تابع وحدت عقل مفارق است.