ملحق میشود یا چیزی به آن ملحق نمیشود؟ قبول میکنیم که چیزی ملحق میشود. شقی را که چیزی به عرض ملحق نشده باشد باطل کردید و ما هم آن را باطل میکنیم. بعد گفتید وقتی آن زیاده ملحق میشود این دیگر اسمش اشتداد نیست. ما در همین جا میگوییم شما استیفای اقسام نکردید. قاعدهاش این بود که اینطور میگفتید که آیا در حرکت اشتدادی امری حادث شد یا امری حادث نشد؟ شما گفتید آیا صفتی برای ذات حادث شد یا صفتی حادث نشد؟ چرا کلمه «صفت» را آوردید؟ این استیفای اقسام نیست. اگر میگفتید آیا امری برای این ذات حادث شد میگفتیم امری حادث شد و اضافه میکردیم که آن امر عین ذات سواد است نه غیر ذات سواد. اگر غیر ذات سواد بود، همان صفتی بود که شما گفتید و به درستی نفی کردید چرا که آن امری که اضافه شده است پیدایش یک صفت مباین است و موجب اشتداد سواد نیست. ولی اگر بگوییم آن امر حادث عین ذات سواد است دیگر اشکال وارد نیست. این شق را قدما مثل شیخ و دیگران ذکر نکردهاند و از آنها گلهای نیست چرا که طرز تفکرشان اصالت ماهیتی بوده است. اگرچه شیخ به آن معنا اصالت ماهیتی نبوده است ولی به هرحال امثال شیخ تنبّهی به اصالت وجود و مسائلی که از آن استنتاج میشود نداشتهاند.

این ایراد را به شکل دیگری هم میتوان بیان کرد. معنای اینکه «ذات یک مقوله موضوع است» چیست؟ آیا مقصود این است که ماهیت آن مقوله موضوع است یا مراد این است که وجود آن مقوله موضوع است؟ اگر مراد ماهیت آن مقوله باشد تمام اقسام در استدلال مورد بحث استیفا شده است اما اگر وجود آن مقوله مقصود باشد در پاسخ این سؤال شما که آیا این وجود سواد باقی است یا باقی نیست، میگوییم باقی است. سؤال میشود که آیا امری برای سواد حادث شد یا حادث نشد؟

میگوییم امری حادث شد. باز سؤال میشود که آیا آن امری که حادث شد صفتی برای این وجود است یا عین ذات این وجود است؟ میگوییم عین ذات این وجود است. در وجود، تشکیک محال نیست؛ آن چیزی که ذاتش اشتداد پیدا نمیکند و تشکیک در آن محال است ماهیت است [١].

حق بود مرحوم آخوند مطلب را به این صورت تقریر میکرد که مقصود از ذات

[١]. سؤال: قائلین به اصالت ماهیت در مورد حرکت در مقوله چه میگویند؟.

استاد: میگویند متحرک جسم است و از نظر آنها اشکالی پیش نمیآید. البته ما بعد میگوییم که بنا بر اصالت ماهیت هیچ حرکتی قابل توجیه نیست ولی تا حدی که قائلین به اصالت ماهیت در اینجا گفتهاند [طبق مبنای خودشان] به آنها ایرادی وارد نیست.