در باب حرکت در کم، حکما دچار یک مشکل علمی هستند. خیلی از مسائل هست که از نظر حسی امر واضحی است، ولی وقتی پای تحلیل فلسفی به میان میآید به اشکال برخورد میکند. یکی از حرکات تقریباً محسوس، حرکت کمّی است که از نظر قدما امر واضحی بوده است گرچه با توجه به نظر امروزیها کار یک مقدار مشکل شده است.

حرکت کمّی چیست؟ اینکه گیاهی یا کودکی رشد میکند و بر ابعادش افزوده میشود مثالهایی برای حرکت کمی است. همچنین آنچه که قدما «تخلخل» و «تکاثف» مینامیدند- مثلًا اینکه هوا در اثر تخلخل ابعادش اضافه میشود و یا در اثر تکاثف حجمش کاهش مییابد- حرکت کمی است. اولی را تزید و دومی را تنقّص مینامیدند.

چنانکه گفتیم بر مبنای نظریات امروز حرکت کمّی به حساب آوردن آنچه قدما حرکت کمّی میدانستند، مشکل است. مثلًا در مورد جنین که در رحم حرکت کمّی میکند قدما چون جنین را یک متصل واحد میدانستند فکر میکردند که دائماً بر حجم این متصل واحد افزوده میشود، ولی امروز که فرضیه سلولها پیدا شده و معلوم شده است که ازدیاد حجم عبارت از ازدیاد سلولهاست، روشن گردیده که رشد جنین در واقع حرکت کمی نیست، بلکه اضافه شدن شیئی از خارج است بر شیء دیگر. اینکه بر یک خرمن گندم، گندم اضافه کنیم، حرکت کمّی نیست. حرکت کمّی این است که از درون در ابعاد جسم افزایش پیدا شود. بنا بر نظریات امروز، در ابعاد هیچ جسم [در حال رشدی] افزایش پیدا نمیشود، بلکه جسم به همان ابعاد اولیه خود هست و ذراتی در کنار آن قرار میگیرد.

نظر شیخ اشراق غیر از آن چیزی است که امروزه میگویند. او مدعی است که وقتی مقداری به مقدار اول اضافه میشود، مقدار اول به کلی معدوم میشود نه اینکه بر حجم مقدار اول افزوده میشود. به عقیده شیخ اشراق وقتی یک جسم نامی رشد میکند هر مقدار جدید که حاصل میشود مقدار اول معدوم میشود. پس اصلًا حرکت نیست زیرا دائماً مقدار جدید میآید و مقدار اول معدوم میشود، نه اینکه شیء افزایش مقداری پیدا کند.

شیخ الرئیس سخت دچار اشکال شده است که چگونه حرکت کمّی نباتات و حیوانات را توجیه کند و در بسیاری از کتابهایش از حل مسئله اظهار عجز کرده است. او در پاسخ بعضی از تلامیذ خود- که ظاهراً بهمنیار است- توضیح مفصلی داده و گفته است که در