نیرو حرکت کند. آیا وقتی که شیء به دور خود حرکت میکند و در عین حال یک حرکت انتقالی هم دارد در اینجا دو نیرو وجود دارد که یکی این شیء را به دور خودش حرکت میدهد و دیگری آن را حرکت انتقالی میدهد؟ اگر اینطور باشد این واقعاً دو حرکت است. ولی اگر نیروی حرکت دهنده، یک نیرو باشد ولو اینکه این نیرو منتج [و برآیند] دو نیرویی باشد که یکی میخواهد حرکت را ایجاد کند و دیگری مقاومت میکند، در این صورت فقط یک حرکت داریم.

فرض کنید ماسورهای داریم که روی محور ثابتی قرار دارد و دور این ماسوره، نخ پیچیده شده است. ما فقط با یک نیرو فشار میآوریم و نخ را میکشیم. اگر ماسوره به این محور گیر نکرده بود خود ماسوره حرکت میکرد ولی در فرض ما چون محور مانع است، در نتیجه نیرویی که وارد میکنیم و مقاومت این محور، ماسوره به دور خود حرکت کرده نخ باز میشود. در اینجا [مثل حرکت چرخ] که معمولًا گفته میشود هم حرکت وضعی و هم حرکت انتقالی وجود دارد، ممکن است کسی بگوید- و این حرف درست است- که در واقع نیروی حرکت دهنده یا محرک، یک نیروست ولی این نیرو مواجه است با مقاومت. این است که وقتی یک شیء هم حرکت انتقالی دارد و هم به دور خود میچرخد، این به دور خود چرخیدن در واقع حرکت وضعی نیست.

چنانکه گفتیم در اینجا عبارت مرحوم آخوند چندان صراحت ندارد که به کدام یک قائل است و شاید تمایل ایشان- همانطور که در سایر کتابها دیگران و خود ایشان اختیار کردهاند- این باشد که این موارد، هم مصداق حرکت وضعی است و هم مصداق حرکت انتقالی، که امروزه هم چنین میگویند

آیا هر حرکتی لزوماً اشتدادی است؟

در اینجا مرحوم آخوند وارد مطلب دیگری میشوند. تا اینجا بحث در این بود که در میان مقولاتی که حرکت در آنها واقع میشود حرکت در مقوله أین ظاهر است و حرکت در مقوله وضع مصادیقی دارد. بحثی که در اینجا مطرح میکنند مقدمهای است بر بحثی که در آینده در باب حرکت جوهری دارند.

بعضی از مقولاتی که حرکت در آنها واقع میشود مسلّماً قبول اشتداد میکنند مثل حرکت در کیف. طبق نظر قدما در باب حرارت، وقتی که شیء [در حرارت] حرکت میکند این حرکت از مرتبهای به مرتبه دیگر است و هر مرتبه بعدی اشد از مرتبه قبلی است.