همچنین ممکن است کسی بگوید که حرکت از آن جهت نیازمند به موضوع است که در مقولات عرضی صورت میگیرد. چون مافیه الحرکه عرض است حرکت موضوع میخواهد و در واقع نیاز حرکت به موضوع به تبع مقولهای است که حرکت در آن واقع میشود و چون قدما فقط به حرکت در مقولات عرضی قائل بودهاند گفتهاند هر حرکتی موضوع میخواهد. پس مقولهای که حرکت در آن هست نیازمند به موضوع است نه حرکت بما هو حرکت؛ پس حرکت اگر در جوهر باشد اصلًا نیازی به موضوع نداریم. بیان آقای طباطبایی تقریباً همین است.

بیان دیگر که بیانات گذشته مرحوم آخوند بیشتر بر آن تکیه داشت این بود که حرکت از آن جهت که حادث است و بلکه عین حدوث است و هر حادثی نیازمند به قوه قبلی و ماده حاملِ قوه است نیازمند به موضوع یعنی نیازمند به یک قابل است.

اگر حرکتی در عالم صورت میگیرد، چارهای نیست مگر اینکه یک ماده حامل استعداد و نیز یک صورت در کار باشد- چون ماده به تنهایی نمیتواند موجود باشد- و این مرکب ماده و صورت، حرکت را قبول میکند ولو حرکت، حرکت جوهری باشد.

نظر چهارم که قبلًا گفته بودیم و در جلسه گذشته بیان نکردیم این است که حرکت از آن نظر که نیاز به حافظ وحدت دارد نیازمند موضوع است. مرحوم آخوند جواب این مطلب را در گذشته داده است و بنا بر اصالت وجود این مسئله دیگر حل شده است. توضیح اینکه قدما میگفتند وقتی در مقولهای حرکت صورت میگیرد، مخصوصاً اگر حرکت اشتدادی باشد، آن مقوله دارای انواع بالقوه است و هیچ کدام از انواع فعلیت ندارد. این انواع بالقوه نیازمند به یک حافظ وحدت هستند. موضوع که دائماً از نوعی از مقوله به نوع دیگر خارج میشود ملاک و حافظ وحدت این امور بالقوه است. مرحوم آخوند بر اساس فلسفه خودش اثبات کرد که وجود خود آن مقوله ملاک وحدت آن است نه موضوع. در آنجا که قدما میگفتند: «التسود لیس بسوادٍ اشتدّ» ایشان به ظاهر این مطلب را قبول میکرد ولی بعد به گونهای حرف زد که این مطلب رد میشد.

حاصل نظر مرحوم آخوند این بود که اگر شیء از نوعی از سواد به نوع دیگر حرکت میکند انواع بالقوه هستند ولی در اینجا یک وجود بالفعل برای سواد وجود دارد که حافظ وحدت مراتب سواد همین وجود است. حال اگر ما ملاک نیاز به موضوع را حفظ وحدت مراتب مافیه الحرکه بدانیم باز در باب حرکت در جوهر ما نیازمند به موضوع نیستیم همچنان که در باب حرکت در اعراض هم نیازمند به موضوع نیستیم، چون ملاک وحدتْ