حرکت و زمان حرکت. مثلًا اتومبیلی در یک ساعت شصت کیلومتر طی میکند و اتومبیل دیگری در یک ساعت صد کیلومتر طی میکند. در اینجا زمان یکی است ولی سرعتها مختلف هستند. سرعت اگر به صفر برسد دیگر سکون است نه حرکت. اگر سرعت به لایتناهی برسد باز حرکت نیست، چون در این صورت سرعت به حدی میرسد که [حرکت] زمان ندارد و بنابراین باز حرکت محال است؛ حرکت بالاخره باید دارای سرعتی باشد. همیشه سرعتی میان صفر و لایتناهی در حرکت لازم است.

سرعت بر دو قسم است: سرعت ثابت و سرعت متغیر. مراد از سرعت متغیر در اینجا سرعتی است که آناً فآناً کم یا زیاد شود. بنابراین با حرکتی که سرعت آن مدتی متغیر و مدتی ثابت است کاری نداریم.

حرکت در حرکت به این معنا که یک حرکت برای حرکت دیگر مسافت باشد و شیء در تدرج وجودش متدرج باشد بر حرکت با سرعت متغیر صدق نمیکند زیرا در حرکت با سرعت متغیر، شیء در تدرج وجودش متدرج نیست، بلکه وجود تدریجی دارد، ولی این تدرج وجود، صفتی دارد که عبارت است از سرعت. پس این صفت، صفتی است برای حرکت. سرعت و بطؤ دو صفت برای حرکت هستند که مانند بسیاری صفات دیگر در عالم، ممکن است به نحو ثابت و یا به نحو متغیر وجود داشته باشند. بنابراین این نوع حرکت را میتوان «حرکتِ حرکت» نامید چون سرعت تغییر میکند و با تغییر سرعت، در واقع خود حرکت، حرکت میکند.

«حرکت، حرکت میکند» غیر از این است که شیء، در حرکت، حرکت میکند. اگر شیء بخواهد در حرکت، حرکت کند همان محالی لازم میآید که حکما میگویند، ولی به این معنا که عرض کردیم محال لازم نمیآید پس «حرکتِ حرکت» داخل در مسئله «حرکت در حرکت» نیست.

بررسی امکان وقوع حرکت در متی، جده و اضافه

گفتیم از میان ده مقوله ارسطویی، در چهار مقوله به عقیده جمهور و در مقوله جوهر به عقیده مرحوم آخوند، حرکت مسلّم است. از میان پنج مقوله دیگر در دو مقوله أن یفعل و أن ینفعل حرکت نیست از باب اینکه این دو مقوله خودشان حرکتند و حرکت در حرکت معنی ندارد. سه مقوله دیگر باقی میماند: متی، جده و اضافه. البته در مورد اضافه و جده قبلًا هم بحث کردیم.

ایشان میگویند در مقوله متی هم حرکت واقع نمیشود چون مقوله متی، در مقوله