در حرکت وضعی نسبت اجزاء شیء با اجزاء مکان شیء تغییر میکند. شیء، ذی اجزاء است و مکان آن هم ذی اجزاء است و نسبت اجزاء شیء با اجزاء مکان شیء تغییر میکند اما ضرورتی ندارد که مجموع مکان برای مجموع جسم هم تغییر کند؛ مجموع مکان برای مجموع جسم احیاناً ثابت است. قدر مسلّم در آنجا که شیء در مکان خودش ثابت است مثل کرهای که در محلی ثابت است و بر گرد محور خود حرکت میکند حرکت وضعی صادق است. مکان چنین کرهای در هنگام حرکت وضعی کوچکترین تفاوتی نمیکند ولی دائماً نسبت اجزاء این کره با اجزاء مکان عوض میشود. اگر فرض کنیم که یک کره بر روی محوری شرقی- غربی حرکت میکند جزئی از کره که چند لحظه قبل جزء بالای این مکان را اشغال کرده بود اکنون جزء پایینِ این مکان را اشغال کرده است و به این ترتیب نسبت اجزاء شیء به اجزاء مکان آن تغییر میکند.

قبلًا عرض کردیم که در دوره قبل از بوعلی سینا نامی از حرکت وضعی در میان نبوده است و حرکاتی که ما امروز «وضعی» مینامیم گذشتگان قبل از بوعلی «أینی» میشمردند. بوعلی گفت این حرکات در واقع حرکت در أین نیست بلکه حرکت در وضع است. بعد از او این نظریه مورد قبول واقع شده و هنوز هم مورد قبول است و حرکت أینی یا انتقالی را غیر از حرکت وضعی میدانند.

آیا حرکت وضعی بدون امکان حرکت أینی متصور است؟

ممکن است کسی بگوید همین حرکتهایی که شما میگویید وضعی است در واقع حرکت مکانی است. قدما در پاسخ میگویند «فلک محدّد الجهات» مکان ندارد و در عین حال حرکت دارد. پس این حرکت وضعی است نه مکانی (أینی). برای روشن شدن مطلب باید در مورد «فلک محدّد الجهات» و نیز «مکان» توضیحاتی بدهیم.

تقریباً همه قدما معتقد بودند که ابعاد متناهی است و جسمی وجود دارد که «محدّد الجهات» است. جسم محدد الجهات جسمی است که جهات را تحدید میکند و به عبارت دیگر جهات به آن محدود میشود و بر همه عالم احاطه دارد. در میان افلاک تنها فلکی که فلاسفه بر وجود آن برهان اقامه میکنند همین فلک محددالجهات است اما در مورد مکان. این مسئله در میان قدما مورد اختلاف بوده است که حقیقت مکان چیست؟ اینکه میگوییم «این جسم در این مکان است» و یا «من در این مکان هستم» به چه معناست و اساساً تعریف مکان چیست؟.