از دشوارترین مباحث اسفار همین مبحث ربط متغیر به ثابت است که در این مبحث برخی از فلاسفهای که پس از مرحوم آخوند آمدهاند نظر ایشان را قبول نکرده و در رد آن استدلال کردهاند و بسیاری هم سکوت کردهاند. برخی از کسانی که از نظر مرحوم آخوند دفاع کردهاند دفاعشان خالی از مناقشه نیست. یکی از کسانی که مسلک او مسلک بوعلی و در بسیاری از مسائل تابع بوعلی است و نظر مساعدی نسبت به فلسفه ملاصدرا ندارد مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه است [١].

مرحوم جلوه دو رساله کوچک دارد که در واقع رسالههای مستقل نیست، بلکه تعلیقههایی بوده که بر شرح هدایه و مبحث حرکت جوهری اسفار زده است. یک جا تحت عنوان «ربط حادث به قدیم» و در جای دیگر تحت عنوان «حرکت جوهریه» بحث کرده و کوشش کرده که سخن مرحوم آخوند را رد کند.

چون این بحث در فصل آینده فی الجمله خواهد آمد و در فصل سی و سوم تحت عنوان ربط حادث به قدیم و نه ربط متغیر به ثابت بهطور تفصیل مورد بحث قرار میگیرد ما ایراد مرحوم جلوه را در آنجا تفصیلًا مطرح میکنیم. اجمال ایراد مرحوم جلوه این است که ما قبول داریم که علت متغیر، متغیر است همچنان که شیخ هم قبول دارد و این را هم که متغیرها باید به متغیر بالذات منتهی شود قبول داریم. به عبارت دیگر تجددهای بالعرض باید به تجددهای بالذات منتهی شوند. ولی چه ضرورتی دارد که آن متجدد بالذات را طبیعت جوهری بدانیم؟ چه مانعی دارد که خود حرکت عرضی، مخصوصاً یکی از

[١]. ایشان استادِ استاد برخی استادهای فلسفه در زمان حاضر هستند. مثلًا مرحوم آقابزرگ حکیم که در مشهد بود و در حدود چهل سال پیش فوت کردند از شاگردان مرحوم جلوه بودند. شاگردهای مرحوم جلوه حدود سی چهل سال پیش فوت کردهاند. مرحوم جلوه ساکن تهران بوده و حدود چهل پنجاه سال فلسفه تدریس میکرده و به فلسفه مرحوم آخوند چندان اعتقادی نداشته است. در آن زمان در تهران فیلسوفان بسیار مهمی زندگی میکردند که دو گروه بودند؛ گروهی طرفدار فلسفه ملاصدرا و گروه دیگر طرفدار فلسفه شیخ بودند. مرحوم جلوه در رأس کسانی بوده که طرفدار فلسفه شیخ بودهاند برخلاف مرحوم آقاعلی مدرس زنوزی و مرحوم آقا محمدرضای قمشهای که طرفدار فلسفه مرحوم آخوند بودهاند. آخر کار هم طرفداران فلسفه مرحوم آخوند گروه مقابل را شکست دادند.