حرکت است، نه اینکه در واقع معدوم شده و از نو حادث شود. پس در مورد هرچه که به طبیعت تعلق دارد از آن جنبه که به طبیعت تعلق دارد، آنچه که در آنِ قبل بود در آنِ بعد نیست. حتی جدیدیها این مطلب را میگویند ولی بدون اینکه عمق معنا را تعقل کرده باشند. میگویند [در میان حکمای قدیم] هراکلیتوس به آب نهر مثل زده است. این، مثل خوبی است ولی مشروط به اینکه انسان به عمق مثل برسد. گفته است همه چیز مِثل جوی آب است و انسان هیچ وقت در یک نهر دو بار شستشو نمیکند. نهر یک امر ثابت به نظر میآید. میگوییم این همان آب دیروز است و حال آنکه آبی که در این آن میبینیم در آنِ بعد نیست.

طبیعت یک جریان دائم است و بنابراین هیچ مرتبهای از طبیعت در مرتبه بعد نیست همچنان که در مرتبه قبل نیست. در عین حال در طبیعت تکامل هست، چون معنای تکامل این نیست که افزودهها و تحصیل شدههای قبلی و بعدی روی یکدیگر انباشته شود، بلکه معنی تکامل این است که طبیعت در هر مرتبهای استعداد یک مرتبه از کمال را دارد و در مرتبه بعد استعداد کمال بیشتری را دارد. این است که مرتبه دوم بدن از مرتبه اول آن کاملتر است.

حتی در مثل رنگها هم باید همینطور بگوییم. سیبی که قرمز میشود معنایش این نیست که مقداری قرمزی برای آن حاصل میشود و سیب این را برای خودش نگه میدارد و بعد یک مقدار دیگر به آن میافزاید و باز آن را نگه میدارد تا بعد درآخر میشود قرمزِ قرمز. حاصل شدن هر درجه از قرمزی برای سیب ملازم است با از بین رفتنش، ولی هر درجه که از بین میرود سیب مستعد میشود برای اینکه در مرتبه بعد درجه کاملتر را پیدا کند. در آن درجهای که آخرین حد قرمزی برای سیب حاصل میشود این مجموع قرمزیهای قبل نیست که در اینجا جمع شده است؛ هیچ چیز از قبل در اینجا جمع نشده، بلکه این مرتبهای است که در آن آخرین استعداد برای آخرین کمال پیدا شده است. به این ترتیب مسئله اشتداد و نیز مسئله حرکت أینی حل میشود.

آیا حرکات أینی و وضعی تکاملی است؟

در حرکت أینی و وضعی هر مرتبهای استعداد مرتبه دیگر است که اگر از نظر قوه و فعل در نظر بگیریم در اینجا تکامل هست ولی اگر از نظر فعلیت قبلی با فعلیت بعدی در نظر بگیریم تکامل نیست؛ یعنی شیء در حرکت أینی و حرکت وضعی استعداد این را که فعلیت