از زمان بوعلی به بعد- بهطور مسلّم- تفاوت میان جسم طبیعی و جسم تعلیمی را به «ابهام و تعیین» میدانند. جسم اگر مبهم اعتبار شود جسم طبیعی است و اگر متعین اعتبار شود میشود جسم تعلیمی. اگر اینطور است، فرق واقعی میان جسم و کمیت آن از میان میرود. پس حرکت جسم در کمیت، حرکت در خود است نه حرکت در عرضی از اعراض. این است که بوعلی و امثال او را سخت دچار مشکل میکند زیرا آنها منکر حرکت جوهری بوده و حرکت در خود را به طوری که متحرک و «متحرک فیه» یکی باشد قابل قبول نمیدانند.

برخلاف شیخ، مرحوم آخوند در این مسئله دچار اشکال نیست چون قائل به حرکت جوهری است و بنابراین همچنان که حرکت میتواند عین متحرک باشد میتواند عین «متحرک فیه» هم باشد که در حرکت جوهری چنین است.

پس در حرکت مقداری اشکالاتی از جمله اشکال مهمی که ذکر کردیم مطرح است که در غیر آن مطرح نیست و لهذا فخر رازی برای حرکت مقداری حساب جداگانهای باز کرده است. میگوید لازمه سخن کسانی که میگویند جسم در هر آنی دارای یک نوع است «تتالی آنات» است که باطل است [١]. اگر آنطور که شما میگویید لازمه حرکت خروج فرد از نوعی به نوعی است آناً فآناً، لازم میآید که وقتی جسم حرکت مقداری میکند در یک آن یک مقدار داشته باشد و در آنِ دیگر مقدار دیگر. در اینجا «آن» ظرف مقدار است نه زمان و به ناچار این «آن» ها باید وجودات مستقلی داشته باشند و در کنار یکدیگر قرار گیرند که همان تتالی آنات است که فخر رازی هم آن را محال میداند.

برداشت نادرست فخر رازی از « بالقوه » در کلام شیخ

فخر رازی سپس میگوید بوعلی در تعلیقات حرفی زده است که درست نیست.

بوعلی گفته است اینکه میگوییم شیء در هر آن دارای یک مقدار است، این مقادیر، بالقوه است نه بالفعل. فخر رازی پاسخ میدهد که «این مقادیر بالقوه است نه بالفعل» یعنی چه؟!

[١]. «تتالی آنات» را قبلًا توضیح دادیم. گفتیم زمان یک کمیت متصل است که برایش «آن» اعتبار میشود. این آن متفرع بر زمان و امری اعتباری است. «آن» معنای دیگری هم دارد که دروغ است و چنین چیزی وجود ندارد که به معنای قطعات کوچکی است که از کنار هم قرار گرفتن آنها زمان پیدا میشود. اگر این را قبول کنیم، زمان میشود مجموعی از آنات و نه یک امر متصل. این نظریهای است که مورد قبول حکما نیست و ادله زیادی بر امتناع آن اقامه شده است.