درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٤ - بیانی جدید از برهان گذشته

بعدی غیر از مرتبه قبلی است زیرا مرتبه قبلی معدوم میشود و مرتبه بعدی حادث میشود. تفاوت مرتبه قبلی و بعدی چگونه تفاوتی است؟ این را میتوان دو گونه فرض کرد.

یک فرض این است که این تفاوت یک تفاوت فردی یعنی از قبیل تفاوت دو فرد از یک نوع باشد مثل زید و عمرو که دو فرد از نوع انسان هستند و در عوارض مشخصه اختلاف دارند. وقتی اشتداد و تکامل صورت میگیرد آیا مرتبه شدید و مرتبه ضعیف در ماهیت نوعیه شریکند و اختلافشان در عوارض فردی است و مرتبه شدید از نظر عوارض فردی چیزی را دارد که مرتبه ضعیف ندارد؟ اگر چنین باشد این اساساً اشتداد و تکامل به معنای واقعی نیست زیرا وقتی دو چیز در یک امر مشترک باشند و اختلافشان در یک سلسله عوارض باشد درست است که ممکن است یکی عوارضی را داشته باشد و دیگری نداشته باشد ولی آن امر اضافه غیر از چیزی است که ایندو در آن اشتراک دارند. پس در این صورت اشتداد صورت نگرفته است؛ اشتداد در جایی صدق میکند که یکی از دو فرد آنچه را که فرد دیگر دارد داراست و فرد اشد در همان چیزی که مشترک هستند چیزی اضافه دارد؛ یعنی مابه الامتیاز عین مابه الاشتراک باشد. سواد شدید و سواد ضعیف در اصل سواد با یکدیگر اشتراک دارند و سواد شدید در همان سواد، چیزی نسبت به سواد ضعیف افزون دارد نه اینکه سواد شدید چیزی از غیر سواد دارد که سواد ضعیف ندارد. پس شدید و ضعیف مابه الاشتراک دارند و مابه الامتیاز شدید از ضعیف در همان مابه الاشتراک است.

اما [در فرض دیگر] اگر فرد ضعیف و شدید هر دو را دارای یک ماهیت بدانیم [ولی اختلاف را به عوارض مشخصه ندانیم] در این صورت اختلاف شدید و ضعیف در نفس ماهیت است. این معنایش این است که ماهیت در ذات خودش قابل شدت و ضعف است که این همان نظر اشراقیون است که میگویند: