چنانکه قبلًا اشاره کردیم در اینجا حاجی و آقای طباطبایی، هرکدام از یک جهت، بر این کلام مرحوم آخوند که حرکت عین مقوله أن یفعل و مقوله أن ینفعل است ایراد گرفتهاند. حاجی نظرشان به این جهت است که حرکت روی مبنای مرحوم آخوند اصلًا داخل در ماهیات و از سنخ ماهیات نیست تا بعد بگوییم عین یک مقوله هست یا عین یک مقوله نیست. باب مقولات باب ماهیات است و باب حرکت باب نحوه وجود است و به همین جهت است که حرکت در مقولات مختلف پیدا میشود، و الّا یک ماهیت محال است که داخل در چند مقوله باشد ولی آنچه از سنخ وجود است میتواند در چند مقوله تحقق داشته باشد. خود مرحوم آخوند که موجود را به ثابت و سیال تقسیم میکند و حرکت را نحوه وجود میداند چطور میتواند قائل شود که چیزی که از سنخ وجود است عین دو

[١]. در اینجا یک انتقاد کوچک بر مرحوم آخوند میشود گرفت که شاید این انتقاد را بتوان انتقاد لفظی نامید و در اینجا یک تناقض ظاهری در عبارات مرحوم آخوند هست. ایشان میگویند بعضی گفتهاند که حرکت عین آن مقولهای است که حرکت در آن واقع میشود. بعد گفتند این مطلب بهطور مطلق صحیح نیست، یعنی حرکت عین همه مقولاتی که در آنها واقع میشود نیست، بلکه عین بعضی از آنهاست. معنی این عبارت این است که در میان مقولاتی که حرکت در آنها هست، در بعضی از آن مقولات، حرکت عین آن مقوله نیست و در بعضی از آن مقولات، حرکت عین آن مقوله هست. پس معنی عبارت مرحوم آخوند این است که حرکت عین بعضی از مقولاتی است که حرکت در آنها واقع میشود و عین بعضی از مقولاتی که حرکت در آنها واقع میشود نیست. آن دو مقولهای که حرکت عین آنهاست و حرکت در آنها واقع میشود مقوله أن یفعل و أن ینفعل است. بعد میگوید: «و لهذا یمتنع أن تقع الحرکة فی شیء منهما»: لهذا حرکت در اینها محال است.

این سخن درست نیست زیرا شما میگویید بعضی گفتهاند حرکت عین مقولهای است که حرکت در آن واقع میشود و بعد میگویید این در همه جا درست نیست و تنها در بعضی موارد درست است و آن در مقوله أن یفعل و أن ینفعل است. پس در اینجا حرکت، عین مقولهای است که حرکت در آن واقع میشود و این با جمله بعدی که میگویید لهذا در این مقولات حرکت واقع نمیشود نمیسازد. این یک تضاد و تناقض ظاهری در کلام مرحوم آخوند است و البته مقصود روشن است ولی اگر کسی بخواهد مؤاخذه لفظی و عبارتی بکند این تناقض هست. مقصود ایشان این است که حرکت، عین بعضی از مقولات است که در آن مقولات حرکت نیست و حرکت غیر بعضی از مقولات است و در آن مقولات است که حرکت واقع میشود.