مرحوم آخوند میگوید پس معلوم میشود حل این مطلب برای شیخ امر غیرمقدوری بوده است ولی به بیانی که ما گفتیم مشکل حل میشود. ما در مورد حرکت جوهری گفتیم که «ماده مع صورةٍ مّا» موضوع است؛ در اینجا هم همین را میگوییم. آنچه که در حرکت کمّی موضوع است و باقی است ماده است با صورةٌ مّا و مقدارٌمّا، که البته فرق صورت و مقدار در اینجا فرقی اعتباری و تحلیلی است. پس با این بیان، اشکال به کلی رفع میشود و این شقی است که شیخ ذکر نکرده است.

برهان فصل و وصل

بعد مرحوم آخوند مطلب دیگری در ذیل بیان خود مختصراً ذکر میکند و در فصل بعد که تحت عنوان «فی توضیح ما ذکرنا فی تحقیق الحرکة الکمیة» خواهد آمد این مطلب را به تفصیل بیان میکند. یک مسئله تقریباً مشکلی در فلسفه مطرح است که توضیح خواهم داد و من یک وقت که اقوال مرحوم آخوند را جمع میکردم از جمله موارد معدودی که به نظرم رسید که در میان کلمات ایشان نوعی تضاد و تناقض دیده میشود، همین جا بود [١].

فلاسفه در باب اثبات هیولای اولی و ماده اولی براهینی اقامه میکنند که یکی از آن براهین، برهان فصل و وصل است. ما در اینجا نمیخواهیم به تفصیل همه مقدمات آن برهان را ذکر کنیم. خلاصه بیان حکما این است که هر جسمی یک متصل واحد یعنی یک امتداد و کشش واحد است و حکما معتقدند که وحدت اتصالی مساوی با وحدت شخصی است؛ یعنی هر متصل واحد، شخص واحد است.

وقتی متصل واحدی را که شخص واحد است به دو قسم منقسم میکنیم، حس چنین خیال میکند که این دو نیمه عین همان واحد قبلی است، منتها این دو نیمه قبلًا به هم چسبیده بودند و حال از هم جدا هستند و در اینجا هویت چیزی تغییر نکرده است.

فلاسفه مدعی هستند که مطلب از این قرار نیست. وقتی جسمی که متصل واحد است به صورت دو جسم درمیآید، واقعاً هویت در اینجا تغییر کرده است. ایندو که الآن موجودند آن شیء واحد قبلی نیستند که یکی نیمی از آن و دیگری نیم دیگری از آن باشد بلکه مشابه آن هستند. به تعبیر دیگر آن صورت معدوم شده و دو صورت دیگر از نو به وجود آمده است.

[١]. [استاد در اواخر همین جلسه متذکر میشوند که ممکن است راهی برای توجیه این تخالف وجود داشته باشد و تفصیل آن به مباحث فصل بعد ارجاع داده شده است.]