گفتید حرکت تنقصی در عالم نیست و حرکت تنقصی را به نحو تبدیل حل کردید. اما در حرکت أینی وقتی که شیء از نقطهای به نقطهای دیگر حرکت میکند در اینجا تنقص نیست ولی تکامل هم نیست. در این مورد ایشان بیانی نکردهاند.

به نظر میرسد که در باب حرکت أینی راه حل چیز دیگری است. جسم محال است که در آنِ واحد بیش از یک مکان را اشغال کند و بنابراین لازمه حرکت مکانی این است که شیء، مقارن با اخذ مکان بعدی مکان قبلی را رها کند. به هر اندازه که جسم مکان جدید را اشغال میکند به همان اندازه مکان قبلی را رها میکند و به این علت است که تکامل رخ نمیدهد. به عنوان مثال، فرض کنید ظرفی داریم که مقدار معینی آب وارد آن میشود و از طریق یک مجرا درست برابر آنچه که آب وارد میشود آب خارج میشود. نتیجه چیست؟ نتیجه این است که حجم آب ظرف همیشه ثابت میماند.

در حرکت مکانی، جسم، بالقوه مکان بعدی را دارد و وقتی مکان بعدی فعلیت پیدا میکند این یک تکامل است زیرا امر بالقوه تبدیل به فعلیت میشود ولی چون جسم، برابر فعلیتی که میگیرد فعلیتی را رها میکند نتیجه این است که اگر یک شیء تا ابد هم حرکت کند نتیجه این حرکت، تکامل در مکان نخواهد بود. پس این مسئله را که چرا حرکت مکانی اشتدادی نیست میتوان به این شکل حل کرد.

البته حرکت مکانی، تنقصی هم نیست زیرا تنقص این است که امر بالفعل تبدیل به بالقوه خودش بشود. اگر شیء، مکانی را رها کند و این فعلیت تبدیل به قوه قبلی خودش بشود این میشود تنقص که امری است محال ولی اینکه یک شیء در حرکات اشتدادی خودش دور بزند و به قوهای مثل قوه قبلی برگردد مانعی ندارد چنانکه در حرکت دوری چنین است. در حرکت دوری، شیء دوباره به نقطه اول و به قوهای مثل همان قوه اول میرسد اما این قوه عین قوه اول نیست و تنها مثل آن است. آن چیزی که محال است این است که یک فعلیت به عین همان قوهای که قبلًا بوده است تبدیل شود، اما اینکه آن فعلیت رها شود بدون آنکه به قوه قبلی تبدیل شود مانعی ندارد. مراتب حرکت با زمانِ خودشان موجودند و هر مرتبهای از حرکت [تنها] در زمان خودش موجود است [١].

[١]. [در جلسه بعد توضیحات تکمیلی در مورد حرکت أینی و نیز مثال ظرف آب ارائه شده است.]