ممکن است کسی این مطلب را که در حرکت جوهری، هم متحرک و هم مافیه الحرکه داریم به این نحو تفسیر کند که هر مرتبهای از جوهر موضوع یا قابل است برای مرتبه دیگر، که این همان بیانی است که خود ما با استفاده از بیانات مرحوم آخوند عرض کردیم. ولی مرحوم آخوند در اینجا بیش از این میخواهد بفرماید. ایشان ضمن اینکه در اینجا قبول میکند که حرکت جوهری هم مانند حرکات دیگر موضوعی میخواهد که به نحوی با مافیه الحرکه مغایر باشد در عین حال میگوید هم موضوع ثابتِ باقی در جمیع مراتب حرکت، جوهر است و هم آن مراتب حرکت که موضوع در آن سیلان پیدا میکند جوهر است.

مافیه الحرکه در حرکت جوهری چیست؟ مسلماً مافیه الحرکه صورت است؛ در این بحثی نیست. البته صورت منحصر به صورت جسمانی نیست، یعنی صورت منحصر به جرمیت نیست. جرمیت، صورت جسمیه است و جسم علاوه بر جرمیت، یک سلسله صور نوعیه دارد که حالّ در جسمیت است که آنها را صور نوعیه مینامیم.

در حرکت جوهری متحرک چیست؟ آیا در حرکت جوهری، حرکت در ماده صورت میگیرد یا در صورت یا در هر دو؟ ماده یعنی هیولای اولی نمیتواند به تنهایی موضوع حرکت جوهری باشد زیرا چیزی که فلسفه آن را ماده میداند، غیر از چیزی است که فیزیک آن را ماده میداند. ماده فیزیکی از نظر فیلسوف مجموع ماده و صورت است. ماده فلسفی، یک حقیقت مبهم و لامتحصل است و اصلًا به خودی خود حکمی ندارد غیر از قوه بودن. اینجاست که مرحوم آخوند میگوید «ماده با صورةٌ مّا» موضوع است و «صور بخصوصیاتها» مافیه الحرکه هستند. پس موضوع یا امر باقی عبارت است از «ماده با صورةٌ مّا»، و امری که این موضوع در آن جریان دارد و مراتب آن را طی میکند و در آن حرکت میکند خصوصیات صور متبدل است. این نظر مرحوم آخوند در اینجاست.

بعد ایشان میگوید اینکه میگوییم ماده با صورة مّا موضوع است و صور خاصه مافیه الحرکه هستند اختصاص به حرکت در جوهر ندارد [و شبیه چنین مطلبی درمورد حرکات عرضی هم صادق است]. مثلًا در حرکت کیفی یا أینی هم مطلب از همین قرار است. اگر در مورد حرکت أینی میگوییم جسم، موضوع و أین، مافیه الحرکه است و جسم در أین حرکت میکند، در آنجا هم «جسم مع أینٍ مّا» موضوع است و خصوصیات أیون، مافیه الحرکه است. آیا جسمی که حرکت میکند بلاأین حرکت میکند؟! جسمی که حرکت