اخلاق اسلامى در نهج البلاغه( خطبه متقين)

جلد دوم

28- 29- ركوع و سجدههاى طولانى پرهيزگاران

30- طلب آزادى از عذاب رستاخيز

فلسفه آزادى

شاخههاى اسارت و آزادى

31- 34- برنامه روزانه

31- حلم و بردبارى

كارآئى و نقش بردبارى

مراتب حلم

ثمرات حلم

نمونههائى از سرگذشت بردباران (حلماء)

نظر خواجه نصيرالدين طوسى در مسئله غضب

32- علماء

نكاتى در مورد علم و جهل

33- ابرار

مقام ابرار

اهميت آيات فوق

ابرار چه كسانى هستند؟

نشانههاى ابرار

34- أتقياء

35- وجود خدا در تمام ذرات وجودشان

ارزش خوف

منشأ خوف

ثمرات خوف

علائم خائف

انواع خوف

36- قيافه پرهيزگاران

37- 40- ترس از مسئوليتها

راضى نبودن به عمل كم و زياد نديدن عمل كثير

خوف از عمل

41- 42- از ستايش ديگران بيمناكند

43- نشانههاى ديگر پرهيزگاران قوّت در دين

44- پرهيزگاران نرمخو و دور انديشند

45- با ايمانى مملوّ از يقين

نشانههاى مؤمنِ بايقين

46- پرهيزگاران در كسب دانش حريصند

47- علمى آميخته با حلم

48- ميانهروى در حال غنا

49- خشوع در عبادت

50- آراستگى در عين تهيدستى

51- صبر در شدائد

فرهنگ صبر در اسلام

فلسفه صبر

52- پرهيزگاران طالب حلالند

53- نشاط در مسير هدايت

نشاط چگونه حاصل مىشود

چرا در عبادت بىنشاطيم

54- پرهيز از طمع

55- در عين انجام اعمال نيك باز هم ترسانند!

56- 57- شب هنگام شكر خدا و صبحگاهان ياد او

فضيلت شكر

«ذكر» و فضيلت دوام آن

58- 59- شامگاهان هراسان و صبحگاهان خوشحال!

عوامل غفلت

عوامل بيدارى

نشانههاى افراد غافل

عواقب غفلت

60- پرهيزگاران در جهاد با نفس

مشارطه، مراقبه، محاسبه، معاقبه، مجاهده، معاتبه

مشارطه

مراقبت

محاسبه

معاقبه

مجاهدت

معاتبة (توبيخ نفس)

61 و 62- توجه به باقى و زهد در فانى

زهد در امورى كه باقى نيست

علامات زاهد

زهد مقدس اردبيلى

63 و 64- آميختن حلم با علم و گفتار با كردار

وَالقَولَ بِالعَمَل- هماهنگى گفتار با كردار

آفات علم بى عمل

آفات عمل بدون علم

65- كوتاهى آرزوها

درمان طول آرزو

قصر امل (كوتاهى آرزو)

66- كمى خطا و لغزش

عوامل خطا و لغزش

فوائد مشورت

خصوصيات شخص مشورت كننده (يا حدود مشورت)

67- خشوع قلب

علامت خاشع

68- پرهيزگاران و قناعت طبع

69- كم خورى و اعتدال در غذا

مقدار كمخوراكى

فوائد كمخورى و مضرات پرخورى

70- سهولت در برخوردها

71- محافظت از دين

72- خاموش كردن شعلههاى شهوت

73- مهار كردن قوه غضب

علاج غضب

74- 75- همگان به خيرش اميدوار و از شرش در امانند

تعريف خير و شرّ

مصاديق شّر

76- در ميان غافلان از ذاكران است

77- و در ميان ذاكران از غافلان نيست

فرق منزل تفكّر و تذكّر

فوائد ذكر

78- 80- سه صفت پسنديده از صفات پرهيزگاران

انتقام

عفو و گذشت

81- كار زشت از او دور است

داستانى عجيب از انسانى خودساخته

82- گفتههاى او ملايم است

83- 84- بديهاى پنهان و نيكيهاى آشكار

معروف و منكر

معروف در قرآن و روايات

85- 86- نيكىاش رو آورده و شرش رخ برتافته!

87- خونسردى در شدائد و مشكلات

88- در برابر ناگواريها شكيبا

89- در موقع نعمت سپاسگزار

صبر در برابر شدايد و ناملايمات

صبر در آئينه عرفان

حكايتى عجيب

وفى الرخاء شكور

حقيقت شكر

علت عدم شكرگزارى مردم

كيفر كفران نعمت

90- به خاطر دشمنى ظلم نمىكند

91- به خاطر دوستى مرتكب گناه نمىشود

92- اعتراف به حق

93- در امانت خيانت نمىكند

94- فراموشكارِ دستورات الهى نيست

95- كسى را با لقب زشت نمىخواند

96- عدم ضرر به همسايه

همسايه بد

فوائد حُسن جوار (همسايگى خوب)

97- مصيبتزده را شماتت نمىكنيد

99- وارد باطل نمىگردد و از دايره حق بيرون نمىرود

100- هرگز از سكوت غمگين نمىشود

101- صدايش به قهقه بلند نمىشود

عواقب زياد خنديدن

102- انتقامجو نيست

دو نامه تكان دهنده

نامه ابوذر به حُذيفه

نامه حذيفه در پاسخ ابوذر

103- نفس او در زحمت

104- مردم از او در راحت

105- خود را براى آخرت به سختى مىاندازد

106- مردم را در آسايش قرار مىدهد

107- كنارهگيرىاش از روى زهد است

108- معاشرتش توأم با مهربانى است

109- دورىاش از روى تكبر نيست

110- نزديكىاش به خاطر مكر و خدعه نيست

روح بىقرار همام به ملكوت پرواز كرد!

تأثير موعظه بر قلوب مؤمنان

«فهرست منابع»

اخلاق اسلامى در نهج البلاغه( خطبه متقين) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٣٣ - ٥٥- در عين انجام اعمال نيك باز هم ترسانند!

باشد». [١]

پس بطور كلى مى‌توان استفاده كرد كه سوء خاتمه يا به عارض شدن حالت انكار و شك و ترديد در معتقدات است و يا به عارض شدن حبّ دنيا بر قلب است كه خداوند انشاء الله ما را از اين دو مصون دارد، و خوف ما را با مهر اميد آرامش بخشد.

الهى قمشه‌اى در ذيل اين فراز (يَعْمَلُ الاعْمالَ الصّالِحَةَ و هُوَ عَلى وَجَل) گويد:

همه نيكى كند و از عدل بارى‌		همى ترسد نيابد رستگارى‌
كه هرگز با مقام عدل داور		ندارد كس فلاح خويش باور
اگر سر زد ز خاصانش گناهى‌		نباشند ايمن از قهر الهى‌
هم آخر كس نداند تا سرانجام‌		چه پيش آيد كه سازد خاطر آرام‌
بساط عشق را شيب و فراز است‌		مآل‌ [٢] زندگى نگشوده راز است‌
كه چون با ناز يار افتد سر و كار		بسوزد يا بسازد لطف دادار
چه خواهد يار فرجامش ندانى‌		فراقش يا وصال جاودانى‌
اگر مهرش فروزد جسم و جان را		هم ار نازى كند سوزد جهان را
به نازى كار عالم زار سازد		هزاران گلستان را خار سازد
بموج آرد اگر بحر كرم را		فرا گيرد هزاران بوالحكم را
وگر جنبش فتد در قلزم‌ [٣] قهر		نيابى خشك دامان هيچ در شهر

***

[١]. محجة البيضاء، جلد ٧، صفحه ٢٩٤- ٢٩٣- در مورد بحث خوف و رجاء مى‌توانيد به همين مجلّد از صفحه ٢٤٨ تا ٣١٢ مراجعه نمائيد.

[٢]. عاقبت و پايان كار.

[٣]. قُلْزُم، نام شهرى ميان مصر و مكه و نام درياى احمر (فرهنگ عميد) ..