ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٧٠ - تفسير

مينگرند. و يوم منصوب است بر معنى‌( (قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ)) در آن روز دلها در اضطرابست روزى كه صيحه ميزند (ميكائيل) و معناى راجفه اضطراب سخت است و نيز اين معنى گفته حسن و قتاده و غير آنها است و بعضى گفته‌اند:

يعنى روزى كه زمين ميلرزد لرزيدن سختى و حركت ميكند حركت بزرگى و آن قيامت است كه از پى آن اضطراب سخت ديگرى بعد از اوّلى خواهد بود و پيوسته ميلرزد تا همه را نابود ميكند.

ابن عبّاس گويد: معناى واجفه خائفه است يعنى ترسناك و مقصود از اين صاحبان قلوب است يعنى دلها در قلق و اضطراب و پريشانى است و هيچ آسايش ندارد براى اينكه مشاهده ميكند منازل هولناك قيامت را( (أَبْصارُها خاشِعَةٌ)) يعنى از هول و بيم اين روز خوار و زبونست. عطاء گويد: مقصود ديدگان افراديست كه بغير دين اسلام مرده‌اند.

((يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ)) يعنى اين منكرين بعث از مشركين قريش و غير ايشان در دنيا وقتى بايشان گفته ميشود كه شما بعد از مرگ زنده ميشويد. ميگويند: آيا ما بر ميگرديم باوّل حال و ابتداء امرمان پس ما زنده خواهيم شد چنان كه بوديم. و حافره نزد عرب اسم اوّل چيز و ابتداء هر امر است ابن عبّاس و سدى گويند حافره زندگى دوّم يا زنده شدن دوّم است. و بعضى گفته‌اند حافره زمين گود شده است و معناى آن اينست آيا بعد از مرگ مان ما زنده بگورمان بر ميگرديم.

((أَ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً)) يعنى پوشيده و خاك شده و در معنى ايشان انكار بعث و قيامت را نموده و گفتند آيا ما وقتى مرديم زنده بر ميگرديم و حال آنكه استخوانها ما پوسيده و خاك شده گفته ميشود. نخر العظم ينخر فهو-