نداشتند: «بررسى دقيق آراء نائينى به عنوان مؤلف مهمترين اثر علمى در دفاع از مشروطيت در آن دوران، به وضوح روشن مى‌سازد كه او آگاهى دقيقى از مشروطه غربى نداشته است». (١٨٩) و «شكى نيست تفسيرى كه نائينى از آزادى و مساوات ارائه مى‌دهد و مى‌كوشد آن را مطابق فهم غربيان از اين دو مفهوم نشان دهد ـ هرچند مقبول و پسنديده باشد ـ تفاوت‌هاى چشمگيرى با مفهوم آزادى و مساوات در فرهنگ مدرن غرب دارد. نائينى از آزادى و به خصوص مساوات دركى دارد كه در چارچوب فرهنگ، آيين و مذهب حاكم در جامعه است و در سايه آنها تفسير مى‌شود. به عبارت ديگر، نگاه درون دينى به آنها دارد و از اين رو، آزادى و مساوات در ديدگاه او محكوم به قوانين دين هستند؛ در حالى كه آزادى و مساوات در غرب ـ با همه اختلاف نظرى كه ممكن است در تفسير آن دو باشد ـ مفاهيم و آرمان‌هايى برون دينى و حاكم بر قوانين و سنت‌هاى دينى و غير دينى موجود در جامعه هستند». (١٩٠)

(١٨٩) فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٤، ص ١٩٢.
(١٩٠) در واقع، نائينى «تساوى در خود قانون را كه مورد نظر غربيان است، به تساوى در اجراى قانون تفسير مى‌كند. غربيان هر چند در وضع قوانين بر پايه مبانى عقلانى و عرفى خود ميان گروه‌هاى انسانى همچون عاقل و ديوانه، كودك و بزرگسال، فرق مى‌گذارند، ولى از تأثيرگذارى باورهاى دينى و عقيدتى پرهيز دارند يا مدعى هستند كه مى‌بايست از چنين تأثيرى اجتناب كرد. از اين رو، آنان تفاوت قوانين ميان زن و مرد، و مسلمان يا غير مسلمان را در اسلام بر نمى‌تابند و بر آن خرده مى‌گيرند. آزادى نيز در غرب مفهومى فرادينى است كه بر پايه آن، دين تفسير مى‌شود و در مواردى كه منابع دينى قابليت تفسير نو را ندارند، به راحتى كنار گذاشته مى‌شوند. آزادى‌هاى جنسى در غرب كه تا مرز قانونى شدن ازدواج همجنس بازان نيز پيش رفته است، گواه روشنى بر اين ادعا است. پاسخ نائينى به اينكه اِجهار به مُنكَرات در مغرب زمين به واسطه منع مذهبى نداشتنِ اين امور در ميان آنان است و ارتباطى به آرمان آزادى در آن سرزمين ندارد و نيز تفسير او از مساوات به ترتّب قوانين بر موضوعات بر وجه كلّى و اجراى آنها بدون هيچ تفاوتى بر همه مصاديق و سرايت چنين تفسيرى از مساوات به همه عقلاى عالم،، علاوه بر اينكه گوياى اطلاعات ناتمام او از آزادى و مساوات در غرب است، حكايت از اين دارد كه شعار آزادى و مساوات در ميان مشروطه‌خواهان، اگر نگوييم سوغاتى از فرنگ بود، لااقل تحت تأثير شديد فرهنگ آنان شكل گرفته بود». ر. ك: فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٤، صص ٢٠٥ـ٢٠٦.