آنها را در تشحيذ ذهن و تعالى فكرِ توحيدىِ فيلسوفان بزرگى چون صدراى شيرازى، و تكوين يا تعميق نظرياتى مانند فطرى بودن معرفت خداوند (و بى‌نيازى آن از اقامه برهان بر ذات وى)، توحيد صفاتى (اتحاد يا عينيّت صفات با ذات)، كثرت تشكيكى مراتب هستى (به جاى كثرت تباينى موجودات يا وجودات) يا امكان فقرى موجودات (به جاى امكان ماهوى)، بررسى كرده و معلوم دارد.

نكته مهمّ ديگر در اين زمينه آن است كه: عقل بشرى، افزون بر محدوديتِ ذاتى (يا عارضىِ) خويش، از خطر آلودگى به بيمارى نيز مصون نيست و اين بيمارى همان نفوذ اهواء و شهوات نفسانى و جذبه وساوس شيطانى است كه مى‌كوشند زمام آدمى و قوا و غرايز وجودى او (از جمله قوّه عقل) را در اختيار خود گيرند و به بيراهه‌هاى انحراف و تباهى بكشانند. و اين سخن مولاى متقيان على عليه السلام است كه به تعابير گوناگون هشدار مى‌دهد: «ذهاب العقل بين الهوى و الشهوة» و «لاعقل مع الشهوة». (٨٤) چنانكه در كلام بلند و رهگشاى امام كاظم(ع) به هشام بن حكم نيز مى‌خوانيم كه سه چيز موجب نابودى عقل و نتيجتاً مايه فساد دين و دنياى آدمى است: آرزوهاى دور و دراز پوچ دنيوى كه نور تفكر را در محاق مى‌برد؛ سخن‌هاى بى‌معنا و بيهوده كه جايگزين كلمات حكمت‌آميز مى‌گردد، و شهوت‌هاى نفسانى كه چشم عبرت بين آدمى را كور مى‌سازد. (٨٥) به قول مولوى:

عقل جزوى آفتش وهم است و ظن / زآن كه در ظلمات شد او را وطن

(٨٤) قصار الجمل، مشكينى، همان، ٢/٥١ .
(٨٥) من سلّط ثلاثاً على ثلاث فكانّما اعان على هدم عقله: من أظلم نور تفكره بطول أمله و محى طرايف حكمته بفضول كلامه و اطفأ نور عبرته بشهوات نفسه فكأنّما اعان على هواه هدم عقله و من هدم عقله افسد عليه دينه و دنياه (الاصول من الكافى، ١/١٧). براى سخنان مولاى متقيان (ع) در باره تقابل ميان عقل و شهوت (اهواء نفسانى)، و آثار زيانبار شهوات و رذايل اخلاقى بر عقل آدمى، ر.ك: عقل و معرفت عقلى، رضا برنجكار، مندرج در: دانشنامه امام على عليه السلام، همان، ج اول: حكمت و معرفت، صص ١٦ـ١٧ و ٣٠ـ٣١.