فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٩٥ - شيخ فضل اللّه نورى؛ مواجهه عقلانيتِ «وحىْ باور»؛با عقلانيتِ «خودبنيادِ» غربى على ابوالحسنى(منذر)

٤ـ٣ـ١. آيا نائينى «عقل‌گرا» ولى شيخ فضل اللّه‌ «تعبدگرا» است؟

آقاى امامى مدعى است كه نائينى و غالب علماى مشروطه‌خواه، «نماينده جبهه عقل‌گرا در عصر خويش بودند...» (١٨٤) و متقابلاً شيخ فضل اللّه‌ نورى مظهر تعبدگرايى در برابر عقل‌گرايى بود. وى با اشاره به اقتباس مشروطه از غرب مى‌نويسد:

«...ديدگاه فقيهان مشروطه‌خواه در تفسير شريعت، يكى از مصاديق روشن عقل‌گرايى است؛ زيرا چنين فقيهانى در مقام فهم شريعت، نسبت به فقيهان مشروعه‌خواه از اندوخته‌هاى عقلانى و بشرى خود بيشتر بهره گرفتند و عقلانيت خود را كه بسيار تحت تأثير عقلانيت غربى بود، در تفسير كتاب و سنت بيشتر دخالت دادند. در عين حال، شواهد و قرائن فراوانى مى‌توان يافت كه بيشتر علما و فقيهان، بلكه بسيارى از رجال سياسى و روشنفكران، درك درستى از اصول مشروطه غربى و زيرساخت‌هاى نظرى آن و لايه‌هاى زيرين تمدن غرب نداشتند. ما پس از اين، شواهد روشنى در اين مورد از كتاب تنبيه الامه كه معتبرترين اثر علمى در دفاع از مشروطيت در آن دوران است، ارائه خواهيم كرد». (١٨٥)

به ادعاى آقاى امامى: متقابلاً شيخ فضل اللّه‌ نورى راجع به موضوع حاكميت در اسلام و مؤلفه‌هاى مشروطيت ـ در قياس با نائينى كه «فقيهى عقل‌گرا» است ـ رويكردى «تعبدگرا» دارد و مخالفت سرسختانه شيخ با مشروطيت نيز (به مقدار درخور ملاحظه‌اى) ناشى از همين امر است: «رويكرد تعبدگرايى در بينش» شيخ نورى «در كنار عوامل ديگر، او را سرسخت‌ترين فقيه مخالف