فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٩٦ - شيخ فضل اللّه نورى؛ مواجهه عقلانيتِ «وحىْ باور»؛با عقلانيتِ «خودبنيادِ» غربى على ابوالحسنى(منذر)

مشروطيت گردانيد». (١٨٦)

ادعاى آقاى امامى مبنى بر اينكه علماى مشروطه‌خواه، جبهه عقل‌گراى عصر خويش را نمايندگى كرده، ديدگاهشان در تفسير شريعت، «از مصاديق روشن عقل‌گرايى» بوده و در اين مقام، نسبت به علماى مشروعه‌خواه «از اندوخته‌هاى عقلانى و بشرى خود بيشتر بهره گرفتند»، در حالى است كه به گفته خود وى: شيخ فضل اللّه‌ نورى ـ كه به اصطلاح مظهرِ «تعبد» در برابر «عقل‌گرايىِ» نائينى است ـ «در شناخت كلى از بنياد تمدن غرب و اهداف و انگيزه‌هاى غرب زدگان داخلى، از كسانى چون نائينى آگاهتر بود و همين سبب شد كه به درك بهترى از نهضت مشروطيت و آينده آن دست يابد» (١٨٧). ولى مرحوم نائينى و يارانش، باز به گفته خود آقاى امامى درك دقيقى از مفاهيم غربى و مشروطه آن نداشته و شديداً در حوزه مغناطيس نفوذ و تأثير عقلانيت غربى قرار داشتند و همين امر سبب شد كه نهضت مشروطيت، فرجام خوشايندى در پى نداشته باشد.

به تصريح آقاى امامى، نائينى و همفكرانش تحت تأثير نظريات فلسفه سياسى و حقوق اساسى در غرب قرارداشتند (١٨٨) و در عين حال، آگاهى لازم را نيز از غرب

---

(١٨٦) فصلنامه فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٧، ص ١٣٣ و نيز ١٤٧. وى در جاى ديگر، شكل تلطيف شده‌ترى از اين ادعا به دست مى‌دهد، كه البته روح مطلب، همان است: «نگارنده مدّعى نيست كه انديشه‌هاى ميرزاى نائينى و شيخ فضل اللّه‌ نورى تبلور دو ديدگاه كاملاً متمايز عقل‌گرايى و تعبدگرايى در حوزه فقاهت است؛ بلكه بر اين باور است كه با موشكافى آرا و نظريات اين دو فقيه درباره مشروطيت و حاكميت سياسى در اسلام، مى‌توان رگه‌هايى از عقل‌گرايى و تعبدگرايى را در انديشه آنان يافت» (صص ١٤١ـ١٤٢).
(١٨٧) همان: ش ٥٧ ، ص ١٧٤.
(١٨٨) مى‌نويسد: «...ترديدى نيست كه انديشه مشروطيت كه در حدود يك قرن پيش نزد فقيهان مشروطه‌خواه شكل گرفت، به طور مستقيم و به گونه‌اى روشن تحت تأثير نظريات فلسفه سياسى و حقوق اساسى در غرب بود. اين واقعيتى است كه موافقان و مخالفان مشروطه بر آن اتفاق نظر داشتند؛ از اين رو، بيشترين تلاش عالمان و فقيهان مشروطه‌خواه در كتب و رساله‌هايشان، اين بود كه ميان مفاهيم حقوق مدرن در نظام مشروطه با مفاهيم دينى و فقهى هماهنگى برقرار سازند» (فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٤ ، صص ١٨٩ـ١٩٠). نيز: «در كتاب تنبيه الامه تأليف آيت اللّه‌ نائينى، شواهد متعددى بر تأثيرپذيرى انديشه مشروطيت از فرهنگ و تمدن غرب مى‌توان يافت...» كه مؤلف به «برخى از موارد صريح آن» در مقاله خود اشاره كرده است (همان: ص ١٨٨).