١. از ديدگاه آقاى امامى، در تاريخ فقاهت شيعى، ابن عقيل در كتاب المتمسّك بحبل آل الرسول «ص» و ابن جنيد (كه از سوى شيخ مفيد متهم به قياس شده است) «از طلايه‌داران جنبش عقل‌گرايى در آغاز عصر غيبت»اند و در برابر آن دو، فقهاى مكتب اهل‌حديث در قم و رى، و فقه منصوص شيخ كلينى در كتاب كافى و صدوق در من لايحضره الفقيه و مقنع و على بن بابويه در شرايع، مظهر نص‌گرايى قلمداد مى‌شوند. (١٦٨) در ميانه اين دو جريان نيز، شيخ مفيد و سيد مرتضى و شيخ طوسى قرار مى‌گيرند، كه البته شيخ طوسى، با قول به اعتبار خبر واحد ثقه، در جايگاهى نزديك به اهل حديث قرار مى‌گيرد. (١٦٩)

پس از سه شخصيت اخير نوبت به زنجيره متصل فقهاى اصولى در تاريخ فقاهت شيعه (از ابن ادريس و محقق حلى و علامه حلى و آقا حسين خوانسارى و مقدس اردبيلى گرفته تا وحيد بهبهانى و ميرزاى قمى و صاحب رياض و كاشف الغطاء و صاحب جواهر و شيخ انصارى و از وى تا فقيهان اصولى عصر اخير) مى‌رسد كه مظهر جريان عقل‌گرايى‌اند و در مقابل آنان فقهايى چون ملا محمد امين استرابادى و مجلسى اول (كه البته اخبارى معتدلى است) و فيض كاشانى و حُرّ عاملى و سيد نعمت اللّه‌ جزايرى و شيخ يوسف بحرانى قرار دارند كه مظاهر جنبش تعبدگراى اخبارى محسوب مى‌گردند. (١٧٠) طبق اين تقسيم‌بندى، كسانى چون كلينى و شيخ صدوق و شيخ حر عاملى، به عنوان نص‌گرا و تعبدگرا در جناح مقابل عقل‌گرايان قرار مى‌گيرند، و حتى شخصيتى چون شيخ طوسى، به اعتبار قبول حجيت خبر واحد ثقه، به اهل حديث (گروه كلينى و صدوق و...) نزديك مى‌شود كه در جناح مقابل عقل‌گرا جاى دارند.

(١٦٨) فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٤٧، صص ١٢٦ـ١٢٩.
(١٦٩) همان: صص ١٢٩ـ١٣٢.
(١٧٠) همان: صص ١٣٢ـ١٤٧.