با توجه به اينكه مخاطب غالباً آنچه را كه عبارت در آن ظهور دارد، برداشت مى‌كند، شيخ انصارى علت اينكه مخاطب به مراد اصلى گوينده پى نمى‌برد، ظاهر بودن عبارت را در مطلب مورد درك مخاطب دانسته است. البته، ظهور عبارت دو قسم است، گاهى به طور كلى عبارت گفته شده، ظهور در همان مطلبى دارد كه مخاطب فهميده است؛ يعنى اگر مخاطب ديگرى هم جاى شنونده عبارت باشد، همان را برداشت مى‌كند و به مراد گوينده پى نمى‌برد. گاهى وضع مخاطب به گونه‌اى است كه به سبب قرائن ذهنى خود ظهور عبارت را در معنايى مى‌فهمد و متكلم با آگاهى از اين مطلب، مقصود خود را با بيان عبارت مذكور پنهان مى‌كند، اما اگر شنونده ديگرى عبارت را بشنود، چون ظهور نوعى در معنايى كه مخاطب اول درك كرده ندارد، ممكن است به مقصود اصلى گوينده پى ببرد. شيخ انصارى سه مثال را براى توريه ذكر مى‌كند:

مثال اول، اگر در مقام انكار سخنى كه در مورد كسى گفته، بگويد: «علم اللّه‌ ما قلته» و خودش «ما» را «موصوله» قصد كند، اما مخاطب آن را «نافيه» بفهمد.

مثال دوم، اگر كسى درب منزل را بزند و خادم براى منصرف كردن آن فرد بگويد: «او در اينجا نيست» و به مكانى كه در منزل خالى است، اشاره كند.

مثال سوم، اگر بگويد «امروز نان نخوردم» و منظورش در وقت خواب يا وقت نماز باشد (١٤).

نكات تعريف شيخ

نكته اول، از آنجا كه مقصود گوينده سخن از عبارت، معناى مطابق واقع

(١٤) كتاب المكاسب، ج٢، ص١٧.