قائل شده‌اند كه مسئوليت عاقله در زمان قبل از اسلام، به دليل وجود نظام قبيله‌اى مستقر بوده است و اسلام هم اين مسئله را امضا كرده است؛ لذا موضوع مسئوليت عاقله، وجود نظام قبيله‌اى است و اگر اين نظام وجود نداشته باشد، گويا موضوع هم منتفى شده است؛ در نتيجه در حال حاضر كه در جوامع بشرى نظام قبيلگى كمتر به چشم مى‌خورد، جايى براى مسئوليت عاقله نيست. خلاصه كلام يكى از محققان در اين زمينه بدين شرح است:

زندگى اعراب ساكن جزيرة العرب تا قبل از اسلام براساس نظام قبيله‌اى استوار بوده است. اين نوع زندگى از بيت، فخذ، بطن، عماره، فصيله، قبيله و شعب تشكيل مى‌گرديده است. در نظام قبيله‌اى مسئوليت و مجازات شخص به هيچ وجه وجود نداشته است، بلكه قبيله خود را مسئول پرداخت ديه مى‌دانسته كه همان عاقله بوده است. پس از آنكه اسلام در جزيرة العرب آشكار گرديد، با يك سلسله تغييرات، مسئوليت عاقله را مورد امضا و تأييد قرار داد.

با توجه به مطالب فوق ، مسئوليت عاقله اختصاص به جامعه‌اى دارد كه نظام قبيله‌اى بر آن حاكم باشد؛ بنابراين در جامعه ما كه چنين نظامى وجود ندارد و وابستگى حقوقى منتفى است نمى‌توان بستگان جانى را مسئول پرداخت ديه دانست. (٢٦)

برخى ديگر از محققان، علاوه بر اثبات مسئوليت عاقله در نظام قبيله‌اى و بررسى و پاسخگويى به اشكالات اين مطلب، دو نكته ديگر نيز براى تكميل استدلال خود بيان كرده و آنها را هم اثبات مى‌كنند. نكته اول، وجود رابطه نصرت و هميارى در عصبه و نكته دوم، كثرت و فراوانى افراد عاقله است و در پايان بحث نيز در بررسى اينكه آيا عاقله با اين اوصاف در زمان حاضر وجود دارد اينچنين مى‌گويند:

بنابراين در عصر حاضر، وجود عصبه همراه با اين دو وصف (اهل نصرت

(٢٦) ر.ك : مرعشى، محمد حسن، ديدگاه هاى نو در حقوق كيفرى اسلام، ص٢٢٠-٢٢٢.