فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٨٨ - شيخ فضل اللّه نورى؛ مواجهه عقلانيتِ «وحىْ باور»؛با عقلانيتِ «خودبنيادِ» غربى على ابوالحسنى(منذر)
مىبندد، امرى تعبدگرايانه است يا عقلگرايانه؟! پيدا است كه عقلگرايانه است؛ زيرا اين نظريه بر اين اصل «معقول و منطقى» استوار است كه امام(ع) اين سخنان را در برابر پرسشهاى مردم عادى، و به عنوان تكليف شرعى آنان در مسائلِ جارىِ روز، بيان داشته و طبعاً فهم معمول مردم از اين سخنان، براى آنان حجّت بوده است. اگر فهم عادى مردم از سخنان مزبور، خلاف حقيقت بود، امام بايستى آنان را ارشاد مىفرمود، نه اينكه مسئله را به فهم آنان وانهد. بنابراين مراد امام از اين سخنان، همان چيزى بوده كه مردم كوچه و بازار از آن مىفهميدهاند و لذا فقيه هم كه به دنبال دركِ «درستِ» كلام معصوم(ع) و استنباط «صحيح» از آن است، بايد همان «فهم عرفى» از سخن ايشان را مبناى استنباط و فتواى خود قراردهد. اين، يك نكته معقول و استدلال منطقى است كه نهايتاً به فقيه توصيه مىكند از اِعمال دقّتهاى دور از ذهن عرف در فهم احاديث فقهى پرهيز كند، و عمل به اين توصيه، مصداق عقلگرايى است، نه تعبدگرايى و نصگرايىِ در برابر عقلگرايى!
٣. گاه نيز عدم تمسّك فقيه به دانشها و فنون پيشرفته روز، نه از باب آن است كه به بهرهگيرى از اين دانش، معتقد نيست، بلكه از آن روست كه اين امر را در موضوعِ مانحن فيه، بىوجه مىشمارد. به عنوان نمونه مىتوان از نظر فقيهانى ياد كرد كه رؤيت هلال رمضان يا شوال را با چشم مسلّح، حجت نمىدانند و استفاده از ابزارهاى مدرن نجومى روز را در اين عرصه، ملاك تشخيص عيد فطر نمىشمرند. ظاهر نظريه اين فقيهان، ممكن است تعارض با بهرهورى از فنّاورى پيشرفته روز در عرصه هيئت و نجوم (اين دستاورد مهم عقلى ـ علمى بشر) جلوه كند، اما در واقعِ امر چنين نيست، بلكه استفاده از فناورى مزبور در اين مورد خاص، به نظر آنان، كارايى نداشته و به اصطلاح سالبه به انتفاء موضوع است؛ چنانكه همانها در مورد تسليحات جنگى (طبق آيه شريفه و اعدّوا لهم مااستطعتم من قوّة) حكم به تهيه و استفاده