فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٩٨ - معرفى كتاب «دائرة المعارف فقه مقارن» سيد فريد حاجى سيد جوادى

اشاراتى كرده‌اند.

ج) حكمت هايى كه با پيشرفت علم و دانش بشرى پرده از روى فلسفه و اسرار آنها برداشته شده است.

د) حكمت هايى كه نه از آغاز روشن بوده و نه به مرور زمان روشن شده است.

فلسفه و تعليل احكام از نظر دانشمندان اهل سنت

اين مسئله مترتب بر قبول حسن وقبح ذاتى اشيا و مسئله عدل و اختيار است. كسانى مانند معتزله و قائلان به حجيت قياس، فلسفه احكام را مى‌پذيرند، ولى در مقابل آنها اشاعره و ظاهريون و كسانى كه قياس را حجت نمى‌دانند، منكر وجود فلسفه براى احكام هستند.

ادله منكران تعليل

الف) دليل نقلى: مهم‌ترين دليلى نقلى منكران، آيه «لايسئل عمّا يفعل و هم يسألون» (١٩) است، با اين بيان كه پرسش از اينكه فلان حكم به سبب فلان علت است يا نه، جايز نيست و چنين سؤالى مساوى با معصيت الهى و الحاد در دين است. (٢٠)

ب) دليل عقلى: اشاعره بر مدعاى خود چند دليل عقلى نيز آورده‌اند:

١. لازمه قول به تعليل اين است كه خداوند براى كمال خود نيازمند چيزى است، تا به وسيله آن، اين نقص را جبران كند و اين محال است.

٢. هر علت و هدفى خود نيازمند علتى است و اين مستلزم تسلسل است.

٣. هدف جز لذت و منفعت و دفع درد و آلام نيست و خداوند از ابتدا، توانايى بر تحصيل آن را دارد. پس فايده و نيازى براى واسطه قرار گرفتن اسباب و علل نيست. (٢١)