فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٩٢ - معرفى كتاب «دائرة المعارف فقه مقارن» سيد فريد حاجى سيد جوادى

زمان و مكان يا شرايط ويژه‌اى هستند و لذا با هم تعارض ندارند.

٢. تسهيل در احكام حكومتى

ملاك وضع حكم در احكام حكومتى، فقط مصلحت اسلام و مسلمين است و روشن است كه با تحول در روابط مناسبات، تكنولوژى و... مصالح مردم دستخوش تغيير مى‌شود.

٣. تسهيل در معيشت

با پذيرش تغيير احكام براساس تغيير موضوع، مى‌توان نمونه‌هاى فراوانى را از اين تأثير در تسهيل امر معيشت مردم بيان كرد؛ مانند:

الف) پاسخ امام صادق(ع) به سفيان ثورى، مبنى بر اينكه ساده پوشى پيامبر به دليل سختى‌ها و فشارهاى اقتصادى آن زمان بود، اما اكنون كه رفاه غالب است، لباس نيكو شايسته مؤمنان است، نه كافران.

ب) نقش زمان را در مسائل تربيتى از اين روايت مى‌توان فهميد: «لاتقسروا أولادكم على آدابكم، فإنّهم مخلوقون لزمانٍ غير زمانكم» (١٤).

٤. هماهنگ ساختن اسلام و نيازهاى واقعى زمان

منفعت در امور بانكى، خريد و فروش اعضاى بدن، خريد و فروش خون، قانون كار، مقررات راهنمايى و رانندگى، محيط زيست، معادن، حقوق بين الملل، سفر هوايى، شركت در انتخابات و بيعت به وسيله رأى دادن و... از جمله مسائلى است كه در صدر اسلام وجود نداشته و با مؤثر دانستن زمان و مكان در اجتهاد مى‌توان حكم شرعى اين مسائل را از نصوص استنباط كرد.

٥. رفع عسر و حرج

فقيه با تشخيص موارد عسر و حرج كه با اختلاف زمان و مكان مختلف مى‌شود، مانع از به سختى افتادن مردم خواهد شد.