الف) منطق: اوّلاً، چون استنباط و استخراج احكام شرعى از منابع و مآخذ آن نياز به استدلال و اقامه برهان دارد، استدلال صحيح و آوردن برهان قاطع، جز از طريق آگاهى و دانستن قواعد منطقى و به كار گرفتن آن ممكن نيست.

ثانياً، بخش هايى از منطق در سهولت استنباط، به مجتهد كمك مى‌كند، با اينكه مى‌تواند ضرورى نباشد.

ب) فلسفه: در اينكه آيا اجتهاد متوقف بر فلسفه است يا خير، نظريات مختلفى در نفى و اثبات آن وجود دارد، اما عده‌اى راه ميانه را طى كرده‌اند، همچون علامه طباطبايى و امام خمينى و... كه بهره‌گيرى مناسب و بجا از فلسفه را در اجتهاد مطرح كرده‌اند.

ج) علم كلام: حق مطلب اين است كه فراگيرى علم كلام براى تحصيل اجتهاد امرى لازم و ضرورى است؛ چون زير بناى بعضى از مسائل اصولى مانند قبح عقاب بلابيان، تأثير بيان عن وقت الحاجه، حجيت قول و فعل و تقرير معصوم و... ، علم كلام است.

٣. علوم نقلى: تفسير، حديث، درايه، رجال، اصول فقه، فقه و قواعد فقهى از علومى است كه نقلى صرف يا عقلى نقلى است و اجتهاد متوقف بر آن است.

فصل يازدهم: سرچشمه اختلاف فتاوا

اين فصل به ريشه يابى اختلاف فتاوا مى‌پردازد و پس از بيان مقدمه به سيزده عامل اختلاف در مسائل مورد اختلاف اشاره مى‌كند. در مقدمه به سه نكته توجه داده مى‌شود: ١. حكم الهى بيش از يكى نيست. ٢. فراوانى مشتركات فقهى ٣. اختلاف فتوى بر اثر اختلاف مذاهب اسلامى.