است (١٦)، لكن صاحب حدائق اين ايراد را وارد نمى‌داند؛ چون اصلاً قائل به حجيت اجماع مركب نيست. اما علامه حلى (١٧) ، محقق سبزوارى (١٨) و...، حكم هردو را يكى دانسته‌اند و مستند آنها اجماع مركب است.

فصل دوازدهم: جايگاه فلسفه احكام در فقه اسلامى

بحث با اين سؤال هميشگى بشركه «آيا افعال الهى در عالم تكوين و تشريع، داراى هدف و غرض است يا خير؟» و در ضمن يك مقدمه و سه بخش دنبال مى‌شود. مقدمه مشتمل بر مباحث ذيل است: ١.تعريف فلسفه احكام، ٢. ارتباط فلسفه احكام با حسن و قبح ذاتى اشياء، ٣. جايگاه بحث از فلسفه احكام، ٤. طرق كشف فلسفه احكام، ٥. مقصود از شناخت فلسفه احكام، ٦. فايده بحث از فلسفه احكام.

اما بخش‌هاى اصلى اين فصل:

١. اقوال در مسئله

الف) فلسفه احكام در نگاه فقهاى اهل بيت(ع)، ب) فلسفه و تعليل احكام از نظر دانشمندان اهل سنت.

٢. آيات و روايات مربوط به فلسفه احكام

الف) آيات و روايات مربوط به جهان تكوين، ب) آيات و روايات مربوط به هدفمند بودن احكام شرعى.

٣. تقسيمات فلسفه‌هاى احكام

الف) حكمت هايى كه از آغاز بعثت روشن و ضرورى بوده است، ب) حكمت‌هايى كه بر توده مردم روشن نبوده، ولى آيات قرآن و احاديث به آنه

(١٦) حدائق الناضره، ج٧، ص ٣٥٧.
(١٧) مختلف الشيعه، ج٢، ص ١٣٨.
(١٨) ذخيرة المعاد، ج٢، ص ٢٥١.