شريك در ولادت يا شيرخوارگى است كه برادر نَسَبى و رضاعى را شامل مى‌شود و در ديگر مفاهيم مانند هم قبيلگى، مشاركت در كار و صنعت، دين و دوستى، به صورت استعاره و مجاز به كار رفته است. [١] اين واژه در قرآن به معناى برادر نَسَبى و رضاعى، و دينى به كار رفته است. در اين مدخل، معناى استعارى و مجازى آن مورد نظر است و تنها واژه مورد استفاده در اين مدخل «أخ» و مشتقات آن است.

اخوّت اهل‌كتاب‌

١) اخوّت و برادرى منافقان، با اهل‌كتاب:

ألم تر إلى الّذين نافقوا يقولون لإخونهم الّذين كفروا من أهل الكتب ....

حشر (٥٩) ١١

قد يعلم اللّه المعوّقين منكم والقائِلين لإخونهم هلمّ إلينا .... [٢]

احزاب (٣٣) ١٨

اخوّت بهشتيان‌

٢) وجود رابطه برادرى بين بهشتيان و زدوده شدن هرگونه كينه از دل آنان:

إنّ المتّقين فى جنَّت وعيون ...* ونزعنا ما فى صدورهم مّن غلّ إخونا على‌ سرر مّتقبلين.

حجر (١٥) ٤٥ و ٤٧

اخوّت جهنّميان‌

٣) وجود اخوّت بين دو گروه از انس و جن در جهنّم:

قال ادخلوا فى أمم قد خلت من قبلكم مّن الجنّ والإنس فى النّار كلّما دخلت أمّة لّعنت أختها ....

اعراف (٧) ٣٨

٤) اخوّت جهنّميان توأم با لعنت گروهها به وسيله يك‌ديگر:

قال ادخلوا فى أمم قد خلت من قبلكم مّن الجنّ والإنس فى النّار كلّما دخلت أمّة لّعنت أختها حتّى‌ إذا ادّاركوا فيها جميعا قالت أخريهم لأوليهم ربّنا هؤلآء أضلّونا فاتهم عذابا ضعفا مّن النّار قال لكلّ ضعف ولكن لّاتعلمون.

اعراف (٧) ٣٨

اخوّت دينى---) همين مدخل، اخوّت مؤمنان‌

اخوّت شيطان‌

٥) اخوّت مشركان با شياطين:

إنّ الّذين اتّقوا إذا مسّهم طئف مّن الشّيطن تذكّروا فإذا هم مّبصرون‌* وإخونهم يمدّونهم فى الغىّ ثمّ لايقصرون.

اعراف (٧) ٢٠١ و ٢٠٢

٦) شيطان، فروبرنده برادران خود در گمراهى:

وإخونهم يمدّونهم فى الغىّ ثمّ لايقصرون. [٣]

اعراف (٧) ٢٠٢

٧) اخوّت تبذيركنندگان با شيطان:

إنّ المبذّرين كانوا إخون الشّيطين ....

اسراء (١٧) ٢٧

[١] مفردات راغب؛ الوجوه والنظاير، ج ١، ص ٨٩.

[٢] مقصود از «القائلين» يهود، و منظور از «لاخوانهم» منافقان است. (مجمع‌البيان، ذيل آيه)

[٣] «مد» به معناى كشيدن، و آوردن «فى» به جاى «الى» براى رساندن اين معنا است كه شيطان، برادران خود را به عمق گمراهى فرو مى‌برد.