وأتمّوا الحجّ والعمرة للّه فإن أحصرتم فما استيسر من الهدى ولاتحلقوا رءوسكم حتّى‌ يبلغ الهدى محلّه فمن كان منكم مّريضا أو به أذىً مّن رّأسه ففدية مّن صيام أو صدقة أو نسك ....

بقره (٢) ١٩٦

اجزاى نماز

اجزاى نماز خوابيده‌

١٣) اجزاى نماز خوابيده از سوى بيمار از نماز ايستاده او:

الذين يذكرون اللّه ... وعلى‌ جنوبهم .... [١]

آل‌عمران (٣) ١٩١

اجزاى نماز خوف‌

١٤) اجزاى نماز خوف از نماز اختيارى در حال جنگ:

وإذا كنت فيهم فأقمت لهم الصّلوة فلتقم طآئِفة مّنهم مّعك و ليأخذوا اسلحتهم ... ولتأت طآئِفة أخرى‌ لم يصلّوا فليصلّوا ...* ... فإذا اطمأننتم فاقيموا الصلوة .... [٢]

نساء (٤) ١٠٢ و ١٠٣

اجزاى نماز در حال حركت‌

١٥) كفايت كردن نماز در حال حركت از نماز با استقرار و طمأنينه در صورت وجود ترس:

حفظوا على الصّلوت ...* فإن خفتم فرجالًا أو ركبانًا .... [٣]

بقره (٢) ٢٣٨ و ٢٣٩

اجزاى نماز نشسته‌

١٦) اجزاى نماز نشسته بيمار از نماز ايستاده او:

الذين يذكرون اللّه قيما وقعودا .... [٤]

آل‌عمران (٣) ١٩١

اجل‌

اجل به معناى هنگام، زمان، وقت معين و محدود، [٥] نهايت زمان عمر، هنگام مرگ، [٦] مدت تعيين شده براى امور، [٧] (مثل نهايت مدت براى اداى قرض) [٨] و پايان عمر انسان‌ها، امّت‌ها و موجودات است. [٩] گفتنى است كه واژه «اجل» هم در امور تكوينى و هم‌

[١] امام باقر (ع) درباره آيه فوق فرمود: «قياما» اشخاص سالم و «قعوداً» بيماران و «على جنوبهم» كسانى هستند كه از بيمارى كه نشسته نماز مى‌خواند، بيمارترند. (تفسير عيّاشى؛ برهان، ذيل آيه)

[٢] هر چند چگونگى نماز خوف در آيه نيامده، ولى تفاوت نماز خوف با نماز در حال اختيار، امرى مسلّم و روشن است، و اطلاق آيه دليل بر اجزاى آن است؛ چنان‌كه با توجّه به عبارت «... فاذا اطمأننتم ...» در آيه ١٠٣ مى‌توان گفت: نماز خوف غير از نماز در حالت امنيّت است و در هر يك از دو حالت خوف و امنيّت، تكليف متناسب با آن متوجه انسان است و همان كفايت مى‌كند.

[٣] مقصود از پياده در اين‌جا به قرينه «ركبانا» پياده در حال حركت است.

[٤] ر. ك: پاورقى شماره ١.

[٥] لغت‌نامه دهخدا

[٦] فرهنگ لاروس‌

[٧] فرهنگ لاروس.

[٨] فرهنگ فارسى معين.

[٩] مفردات راغب؛ العين؛ مجمع‌البيان، ج ٣ و ٤.