پُلْدَشْت، بخش و شهری در خاور شهرستان ماکو، در شمال استان آذربایجان غربی.
بخش پلدشت: این بخش از شمال و خاور به جمهوری آذربایجان، از جنوب به شهرستان خوی، و از باختر به بخشهای مرکزی و شوط از شهرستان ماکو محدود است. بخش پلدشت شامل یک شهر، ٤ دهستان به نامهای چایپاسار شرقی، زنگبار، گچلرات شرقی و گچلرات غربی، و ٨٤ آبادی دارای سکنه است(سرشماری، نتایج، پانزده؛ نشریه...، ٦).
رودخانۀ مرزی ارس از نواحی شمالی این بخش می‌گذرد. سد بزرگ ارس نیز که در ١٣٥٠ش/١٩٧١م به بهره‌برداری رسید، در محدودۀ بخش پلدشت جای دارد(فرهنگ...، ٢/٣؛ قربانی، ١١١). رود دیگری که از باختر تا خاور این بخش را آبیاری می‌کند، زنگمار(زنگبار یاماکوچای) است که در شهر پلدشت به ارس می‌پیوندند(فرهنگ، همانجا؛ جعفری، رودها...، ٢٥٤؛ افشین، ٢/٤٦-٤٧؛ هویدا، «رودخانه...»، ٧-٨).
بخش پلدشت دارای آب‌وهوایی معتدل و خشک است و قسمتهای هموار و دشتی شهرستان ماکو را تشکیل می‌دهد(فرهنگ، همانجا) و مهم‌ترین بلندیهای آن کوههای گِچه‌داغ(٨٥٦‘١متر)، آق‌داغ(٨٢٠‘١متر) و مرادتپه(٣٦٨‘١متر)است(جعفری، کوهها...، ٤٦٥، ٥٠٥). کشاورزی در بخش پلدشت به سبب وجود رودخانه‌های پرآبی چون ارس و زنگمار از رونق ویژه‌ای برخوردار است و شامل کشت برنج، گندم، جو، یونجه و تره‌بار است(فرهنگ، همانجا). در سرشماری ١٣٧٥ش جمعیت این بخش ١٨٧‘٣٠تن بوده است(سرشماری، شناسنامه، ٢).
شهر پلدشت: این شهر در °٤٥و´٤ طول شرقی و °٣٩و´٢١ عرض شمالی در ارتفاع ٨١٥متری از سطح دریا و در ٤٨کیلومتری خاور ماکو جای دارد. شهر پلدشت در ناحیه‌ای دشتی واقع است و در کنار رودخانه‌های ارس و زنگمار گسترش یافته، و دارای آب‌وهوایی معتدل و نیمه‌خشک است(فرهنگ، همانجا؛ پاپلی، ١٢٩؛ جعفری، دایرةالمعارف...، ٢٥٦). در سرشماری ١٣٧٥ش جمعیت این شهر ٢٣٥‘٧ تن بوده است(سرشماری، نتایج، چهل). مردم این شهر به زبانهای ترکی، کردی و فارسی گفت‌وگو می‌کنند و پیرو مذهب شیعۀ اثناعشری و سنی حنفی هستند(فرهنگ، ٢/٤).
پیشینۀ تاریخی: از دیرینگی این شهر آگاهیهای چندانی در دست نیست. این شهر در گذشته به واسطۀ اسکان طایفۀ عربلو، از طوایف ایل افشار در آن به نامهای آبادی عربلو، عربلر و عرب‌ خوانده می‌شد، اما در ١٦/١٢/١٣١٦ش با تصویب فرهنگستان زبان ایران به پلدشت تغییر نام یافت(نک‌: مجموعه...، ٢٥٣-٢٥٤؛ کیهان، ٣/٤٣٥؛ انزلی، ١١٧). این شهر از آن‌رو پلدشت خوانده شد که در ناحیه‌ای دشتی و در کنار پلی بر روی رودخانۀ ارس جای دارد(نک‌: فرهنگ، همانجا). در نزدیکی شهر پلدشت دو پل وجود دارد که یکی از آن دو برپاست و مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما دیگری که پایین‌تر از آن جای دارد، خراب شده است(هویدا، «پلها...»، ٢٥٢). برخی بر این گمان‌اند پل ضیاءالملک نخجوانی که در منابع تاریخ از آن یاد شده(نک‌: حمدالله، ٨٨-٨٩؛ شرف‌الدین، ٢٩٠)، منطبق با پلدشت امروزی است(هویدا، همان، ٢٤٩-٢٥٠)، اما بنابر گواهی منابع تاریخی، پل ضیاءالملک در حدود گرگر، پایین‌تر از نخجوان و حتیٰ به احتمالی پایین‌تر از جلفا قرار داشته، درحالی که پلدشت بالاتر از نخجوان واقع است(نک‌: رئیس‌نیا، ٣٧-٤٠، ٥٧).
در ١٣٣٣ق/١٩١٥م طی جنگ‌جهانی اول، روسیۀ تزاری به احداث راه‌آهنی که این کشور را از طریق شاه‌تختی در خاک روسیه به پلدشت (عربلو) و ماکو و از آنجا به خاک ترکیه متصل می‌ساخت، مبادرت کرد(ایرانشهر، ٢/١٤٧٦؛ کیهان، همانجا). با احداث ادارۀ مرزبانی و گمرک در پلدشت، این شهر اهمیت خاصی یافت و روبه گسترش نهاد. پس از سقوط دولت روسیۀ تزاری و پایان جنگ جهانی اول، در ١٣٠٠ش/١٩٢١م براساس معاهده‌ای که با دولت شوروی و انگلستان منعقد شد، تمامی خطوطی که این دو دولت در ایران احداث کرده بودند، به دولت ایران واگذار شد(همو، نیز فرهنگ، همانجاها). پس از انقراض دولت روسیۀتزاری ادارۀ مرزبانی و گمرک تعطیل، و دروازه‌های پل بسته شد و تنها در مواقع ضروری و رفت‌وآمد مأموران و یا مهمانان دولتهای ایران و شوروی، با اجازۀ قبلی باز و بسته می‌شد. بخشی از این پل نیز بر اثر طغیان رودخانۀ ارس در ١٣٣١ش تخریب شد که بعداً بازسازی گردید(هویدا، «رودخانه»، ١٤). پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان این پل دوباره به روی شهروندان ایران و جمهوری آذربایجان بازگشایی شد.
مآخذ: افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛ انزلی، حسن، ارومیه در گذر زمان، اورمیه، ١٣٧٨ش؛ ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، تهران، ١٣٤٣ش؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ همو، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همو، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ رئیس‌نیا، رحیم، آذربایجان در سیر تاریخ ایران، تبریز، ١٣٦٨ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن(١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای کشور، شهرستان ماکو، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همان، نتایج تفصیلی؛ شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه، به کوشش محمدعباسی، تهران، ١٣٣٦ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، نخجون، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧١ش؛ قربانی، حافظ، منوگرافی شهر ماکو، تهران، ١٣٧٠ش؛ کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛ مجموعۀ قوانین سال ١٣١٦ش، تهران، ١٣١٦ش؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌٢؛ هویدا، رحیم، «پلهای تاریخی آذربایجان»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٥١ش، س٧، شم‌ ١؛ همو، «رودخانۀ ارس و رویدادهای تاریخی اطراف آن»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٥٠ش، س٦، شم‌٢.
کریم شریعت