بِیْکَنْدی، ابوجعفرمحمدبن‌احمدبخاری حنفی(٣٩٢ یا ٣٩٤-٤٨٢ق/١٠٠٢یا ١٠٠٤-١٠٨٩م)، محدث، فقیه و متکلم معتزلی، معروف وی را از مردم بخارا دانسته‌اند(قرشی، ٣/٢٣؛ ابن‌حجر، ٥/٧٠)، ولی پیداست که اصلاً به این شهر(بین بخارا و جیحون)تعلق داشته است(یاقوت، ١/٧٩٧).
دربارۀ تاریخ تولد او اختلاف است(نک‌: ذهبی، تاریخ...، ٣٤/٩٦، سیر...، ١٨/٥٨٦-٥٨٧؛ قرشی، ٣/٢٥؛ ابن‌حجر، ٥/٧١). گزارش بغدادی که سال ولادت وی را ٤١٢ق/١٠٢١م دانسته است(٢/٧٥)، دور از حقیقت می‌نماید.
بیکندی در زادگاهش به تحصیل پرداخت؛ سپس در ٤١٢ق به خراسان رفت و نزد علمای حنفی تحصیلات خود را ادامه داد(قرشی، همانجا؛ ابن‌قطلویغا، ٢٥٤). بعد از آن به مصر رفت و در مقام فقیهی حنفی و متکلمی معتزلی به بحث و گفت‌وگو با دانشمندان آن دیار پرداخت و به ویژه با ابونصر هبة‌الله(د ٤٧٠ق/١٠٧٧م)، دانشمند و داعی معروف اسماعیلی مناظره کرد و رسالۀ الهدیٰ و الارشاد الارشاد لاهل الحیرة و العناد را در رد آراء وی نوشت(قرشی، ٣/٢٥-٢٦؛ ابن‌حجر، ٥/٧١؛ ابن‌قطلوبغا، همانجا). پس از مدتی عزم بغداد نمود، اما به سبب مخالفت عبدالملک ابن‌محمد(د٤٦٠ق/١٠٦٨م)، معروف به شیخ اجل، از بزرگان بغداد، ناچار تا مرگ شیخ صبر کرد و آن‌گاه وارد بغداد شد(خطیب، ١٠/٤٣٤؛ ابن‌جوزی، ٩/٥٢؛ ذهبی، تاریخ، ٣٤/٩٥؛ قرشی، ٣/٢٤؛ ابن‌حجر، ٥/٧٠).
بیکندی در بغداد به عنوان یک محدث شناخته شد(برای شیوخ و راویان او، نک‌: ذهبی، تاریخ، نیز قرشی، همانجاها؛ ابن‌حجر، ٥/٧١)؛ اما برخی او را توثیق نکرده‌اند؛ چه، ادعا می‌کرده که از اسماعیل بن‌ حاجب کشانی حدیث شنیده، در حالی که کشانی در زمان کودکی ابوجعفر درگذشته بوده است(ذهبی، همان، ٣٤/٩٦، سیر، ١٨/٥٨٧؛ قرشی، ٣/٢٤-٢٥).
گویا بیکندی در امور سیاسی نیز دست داشت و چنان که ابن‌عدیم گزارش کرده است، در سالهای ٤٦٢ و ٤٦٣ق از سوی بنی مرداس مأموریتهای سیاسی یافت(٢/٣٨٢).
وی در بغداد درگذشت و در مقبرۀ باب حرب به خاک سپرده شد(ابن‌جوزی، ٩/٥٢؛ ذهبی، همانجاها، میزان...، ٣/٤٦٢؛ ابن‌کثیر، ٦/١٤٧؛ قرشی، ٣/٢٤، ٢٦؛ ابن‌حجر، ٥/٧٠، ٧١).
آثاری چون تحقیق الرسالة باوضح الدلالة، الرسالة المسعودیة فی المباحث النفیسیة و الهدیٰ و الارشاد لاهل الحیرة و العناد(قرشی، ٣/٢٦؛ ابن‌قطلوبغا، ٢٥٤-٢٥٥؛ حاجی خلیفه، ١/٣٧٨، ٨٩١) به بیکندی نسبت داده شده است.
مآخذ: ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٩ق؛ ابن‌حجر عسقلانی، احمد، لسان المیزان، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ابن‌عدیم، عمر، زبدةالحلب، به کوشش سامی دهان، دمشق، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ ابن‌قطلوبغا، قاسم، تاج‌التراجم، به کوشش محمد خبررمضان یوسف، دمشق، ١٤١٣ق/١٩٩٢م؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ بغدادی، هدیة؛ حاجی خلیفه، کشف؛ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق/١٩٣١م؛ ذهبی، محمد، تاریخ اسلام، حوادث سالهای ٤٨١-٤٩٠ق، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١٤ق/١٩٩٤م؛ همو، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ همو، میزان‌الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ قرشی، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٤١٣ق/١٩٩٣م؛ یاقوت، بلدان.
الٰهه هادیان‌رسنانی