بیض، اَیّام، عنوانی برای روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماههای قمری. از آنجا که نور ماه در شبهای این ٣ روز از شبهای دیگر بیشتر است. مطابق رسم عرب در نام‌گذاری روزهای مختلف ماه به تناسب روشنایی شبها، بدین نام خوانده شده‌اند(نک‌: فراء، ٥٨؛ ابن‌منظور، ذیل بیض؛ ابن‌کثیر، ٣/٥٧٣). در بیان سبب نام‌گذاری ایام بیض، باورهایی اسطوره‌ای نیز نقل شده است(نک‌: ابن‌بابویه، ٢/٨٠-٨١؛ ثعلبی، ٣٠؛ ابن‌قدامه، ٣/١١٦؛ ابن‌جوزی، ٩/١٣٨). از دیگر نامهای این ایام، اَواضح و غُرّ است(ابن‌منظور، ذیل وضح، نیز غرر).
لحن برخی اخبار دربارۀ روزۀ ایام بیض چنان است که گویا در دوران پیش از اسلام هم، صیام ٣ روز در هر ماه امری مستحسن بوده(ابویوسف، ١/٢٣٨)، و روزۀ حضرت ابراهیم دانسته می‌شده است(نک‌: سیوطی، ٤/٢٢٢-٢٢٣). پیامبر(ص) ضمن ترغیب بدان، از مردم خواسته‌اند که صیام ماهانۀ خویش را در ایام بیض قرار دهند. از دیگر سو، روایاتی که بر استحباب روزۀ ایام بیض دلالت دارند، متعدد، و دارای مضامینی متفاوت هستند؛ بعضی تنها به استحباب صیام روز سیزدهم از هرماه نظر دارند(ابن‌سعد، ٧/٤٣؛ برای آشنایی با نقلهای متفاوت این‌گونه روایات بجز آنکه گفته شد، نک‌: احمدبن‌حنبل، ٥/٢٧-٢٨، ١٥٠-١٥٢؛ فاکهی، ١/٤٢٤؛ رازی، ١/٢٨٥).
کثرت نقل احادیث دربارۀ ایام بیض توسط محدثان(برای نمونه، نک‌: بخاری، ٨/١٣٩؛ دارمی، ١/٤٤٤-٤٤٥؛ ابن‌ماجه، ١/٥٤٤-٥٤٥؛ سیوطی، ٤/٢٢١)، حکمتهایی که برای آن برشمرده‌اند(برای نمونه، نک‌: ابن‌عربی، ١/٦٤٢، ١/٧٢٤) و شواهد موجود در سفرنامه‌ها و تذکره‌ها(نک‌: ابن‌ابی‌عاصم، ١/٢٦٩؛ ابن‌سعد، ٧/٦١؛ ذهبی، ١١/٢٢٣؛ ابن‌بطوطه، ٢/٦٣٥؛ سخاوی، ١٣٧، ١٥١)، همگی حاکی از توجه عمومی به این سنت است. از دیگر سو، این‌گونه روایات، در تقابل با دسته‌ای دیگر واقع شده‌اند که سنت پیامبر(ص) را، در صیام ٣روز دیگر از هرماه معرفی می‌کنند(برای نمونه، نک‌: نسایی، ٤/٢٢٠-٢٢٣). به نظر می‌رسد با آنکه اختلافی در استحباب ٣ روز روزه در هرماه نیست(نک‌: ابن‌قدامه، همانجا)، در تعیین مصداق این ٣ روز، اختلافاتی پیش آمده است.
در نتیجۀ اختلاف روایات، اجتهادات فقیهان در انتخاب میان روایات روزۀ ایام بیض و معارض آنها به درازا کشیده است(برای آشنایی با نمونه‌هایی از اختلافات اهل سنت، نک‌: جزیری، ١/٥٥٦؛ برای آگاهی از دیدگاههای مختلف شیعه، نک‌: ابن‌بابویه، ٢/٨١؛ طوسی، تهذیب...، ٤/٢٩٦، النهایة، ١٦٨-١٦٩؛ ابن‌طاووس، الدروع...، ٦٦). گویا سمعانی دربارۀ اختلافاتی فقهی در این زمینه کتابی نگاشته است(نک‌: حاجی خلیفه، ٢/١٤٣٤).
نزد شیعیان، ایام بیض ماه رجب و در مرتبۀ بعد، شعبان و رمضان، از اهمیتی ویژه برخوردار است(نک‌: ملکی تبریزی، ٦٢؛ قمی، ٢٠١-٢٠٢؛ برای آگاهی از برخی مناسک آن، نک‌: ابن‌طاووس، اقبال...، ٢٨١، ٢٨٧؛ مجلسی، ٩٥/٣٩٩).
مآخذ: ابن ابی‌عاصم، احمد، الزهد، به کوشش عبدالعلی عبدالحمید حامد، قاهره، ١٤٠٨ق؛ ابن بابویه، محمد، العلل، بیروت، موسسة الاعلمی؛ ابن‌بطوطه، رحلة، به کوشش علی منتصر کتانی، بیروت، ١٤٠٥ق؛ ابن‌جوزی، عبدالرحمان، زادالمسیر، بیروت، ١٤٠٤ق؛ ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبریٰ، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارصادر؛ ابن طاووس، علی، اقبال الاعمال، به کوشش جواد قیومی اصفهانی، قم، ١٤١٤ق؛ همو، الدروع الواقیة، قم، ١٤١٤ق؛ ابن‌عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیة، بولاق، ١٢٩٣ق؛ ابن‌قدامه، عبدالله، المغنی، بیروت، ١٤٠٤ق؛ ابن‌کثیر، تفسیر، بیروت، ١٤٠١ق؛ ابن‌ماجه، محمد، السنن، به کوشش محمد فؤادعبدالباقی، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ ابن‌منظور، لسان؛ ابویوسف، یعقوب، الآثار، به کوشش ابوالوفا افغانی، قاهره، ١٣٥٥ق؛ احمدبن‌حنبل، المسند، بیروت، دارصادر؛ بخاری، محمد، صحیح، همراه با شرح کرمانی، بیروت، دارالفکر؛ ثعلبی، احمد، قصص‌الانبیاء، بیروت، المکتبة الثقافیه؛ جزیری، عبدالرحمان، الفقه علی المذاهب الاربعة، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ حاجی خلیفه، کشف؛ دارمی، عبدالله، السنن، به کوشش مصطفیٰ دیب البغا، دمشق، ١٤١٢ق؛ ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤١٣ق؛ رازی، تمام، الفوائد، به کوشش حمدی عبدالمجید سلفی، ریاض، ١٤١٢ق؛ سخاوی، محمد، التحفةاللطیفة، بیروت، ١٩٩٣م؛ سیوطی، حاشیه بر سنن(نک‌: هم‌ ، نسایی)؛ طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ١٣٦٤ش؛ همو، النهایة، بیروت، ١٣٩٠ق؛ فاکهی، محمد، اخبار مکة، به کوشش عبدالملک عبدالله دهیش، بیروت، ١٤١٤ق؛ فراء، یحییٰ، الایام و اللیالی و الشهور، به کوشش ابراهیم ابیاری، قاهره/بیروت، ١٤٠٠ق؛ قمی، عباس، مفاتیح الجنان، بیروت، ١٤١٢ق؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ملکی تبریزی، جواد، المراقبات، بیروت، ١٤٠٧ق؛ نسایی، احمد، سنن، به کوشش عبدالفتاح ابوغده، حلب، مکتبةالمطبوعات‌الاسلامیه.
فرهنگ مهروش