بیدِلِ شیرازی، محمدرحیم(د پس از١٢٥٧ق/١٨٤١م)، فرزند سیدمحمدِ طبیب، متخلص به بیدل و معروف به فخرالدوله، حکیم‌باشی، ندیم، شاعر و منشی الممالک دربار فتحعلی شاه(سل‌١٢١٢-١٢٥٠ق/١٧٩٧-١٨٣٤م). خاندان بیدل از سادات موسوی جهرم بودند(بسمل، ٥٣٢؛ محمود میرزا، ٢/٥٠٥)؛ هر چند برخی اصل این خاندان را به سبب اقامت در اصفهان و داشتن جایگاهی خاص در دربار صفویه، اصفهانی دانسته‌اند(نک‌: مفتون، ١/٦٨؛ هدایت، ١/١٨٢؛ آقابرزگ، ٣/٣٥؛ مدرس، ١/٣٠٢).
پدر بیدل به خواهش کریم‌خان از اصفهان به شیراز آمد و در آنجا ساکن شد(دیوان بیگی، ١/٢٨٨؛ هدایت، ١/١٨٣؛ رکن‌زاده، ١/٥٠٦). بیدل در همین شهر به دنیا آمد و تحصیلات خود را نیز همان‌جا آغاز کرد(بسمل، ٥٣٣؛ محمودمیرزا، همانجا) و طولی نکشید که در حکمت و طب ـ که نزد میرزا حسن علی طبیب آموخته بودـ سرآمد روزگار شد(فسایی، ٢/١٠٩٨). چندی بعد رهسپار تهران گشت. کفایت و مهارت وی در مداوای بیماران سبب شد که به دربار فتحعلی‌شاه راه یابد و ندیم خاص شجاع‌السلطنه گردد(نک‌: هولاکو، ٢٨). بیدل در دربار فتحعلی شاه، قدر و منزلتی روزافزون یافت و طبیب حرمسرای شاهی و ندیم فتحعلی‌شاه شد(بسمل، همانجا) و پس از چندی به عنوان پزشک مخصوص فخرجهان خانم، دختر فتحعلی‌شاه تعیین شد(نک‌: سپهر، ٢/١٥٦) و به حکیم‌باشی، فخرالدوله و حاجی میرزا رحیم‌فخرالدوله اشتهار یافت(فسایی، همانجا؛ دیوان بیگی، ١/٢٨٨-٢٨٩). وی همچنین به واسطۀ خویشاوندی با میرزاعبدالوهاب معتمدالدوله نشاط اصفهانی، در غیاب وی تحریر رسایل و فرمانهای دولتی را برعهده گرفت. بدین گونه چندی نیز منصب منشی الممالکی به نام وی مقرر گشت(مفتون، فسایی، همانجاها).
بیدل در اوایل حکومت محمدشاه(١٢٥٠-١٢٦٤ق/١٨٣٤-١٨٤٨م) روانۀ حجاز شد و پس از گزاردن حج به شیراز بازگشت و اندکی بعد در ١٢٥٧ق، راهی تهران شد، اما در شهر قم بر اثر بیماری درگذشت(دیوان بیگی، ١/٢٨٩؛ هدایت، همانجاها).
بیدل در سرودن انواع شعر، به خصوص در غزل‌پردازی به شیوۀ سعدی، توانا بود(مفتون، ١/٦٨-٦٩؛ هولاکو، همانجا؛ نیز نک‌: بسمل، همانجاها). وی گاهی مثنویهایی به شیوۀ مولانا، و قصایدی به سبک حکیم سنایی می‌سرود(مفتون، همانجا؛ دیوان بیگی، ١/٢٩٠). شمار ابیات دیوان بیدل را از دو تا ٦ هزار نوشته‌اند(محمودمیرزا، ٢/٥٠٦؛ دیوان‌بیگی، ١/٢٨٩). نسخۀ خطی دیوان بیدل در حدود ٥هزار بیت، شامل قصیده، غزل، مثنوی و مرثیه برای ائمۀ اطهار در ١٣٣٧ش در اختیار نوادۀ وی، اصغر رستگار بوده است(رکن‌زاده، ١/٥٠٧). هم‌اکنون نسخۀ منحصر به فرد دیوان‌ بیدل شیرازی در کتابخانۀ مجلس شورای ملی نگهداری می‌شود. این دیوان شامل دو بخش است: بخش اول شامل ١٠ قصیده در مدح حضرت رسول(ص)، حضرت علی(ع)، حضرت حجت(ع)، فرمانفرما، محمدشاه غازی، و فتحعلی‌شاه که در مجموع ٥٩٠ بیت را دربرمی‌گیرد. بخش دوم که به مرثیه اختصاص دارد، ترکیب‌بندی است در ٣٣ بند که هربند آن برای یکی از امامان سروده شده است و در پایان نسخه یک قطعه نوحه در شهادت امام حسین(ع) دیده می‌شود. این بخش مجموعاً ٢٤٣بیت را شامل می‌شود(شورا، ٨/٩٧-٩٨). به نوشتۀ تذکره‌ها، بیدل در نگارش انواع خط ـ به‌ویژه نستعلیق ـ مهارتی بسزا داشت(بسمل، همانجا؛ مفتون، ١/٦٨).
مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ بسمل شیرازی، علی‌اکبر، تذکرۀ دلگشا، به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز، ١٣٧١ش؛ دیوان بیگی شیرازی، احمد، حدیقةالشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛ رکن‌زادۀ آدمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، ١٣٣٧ش؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ‌التواریخ، به کوشش محمدباقر بهبودی، تهران، ١٣٣٧ش، شورا، خطی؛ فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ش؛ محمودمیرزا قاجار، سفینةالمحمود، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٦ش؛ مدرس، محمدعلی، ریحانةالادب، تهران، ١٣٦٩ش؛ مفتون دنبلی، عبدالرزاق، نگارستان دارا، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٢ش؛ هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛ هولاکو قاجار، احمد، مصطبۀ خراب، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٣ش.
لیلا پژوهنده