بَهارِ عَجَم، فرهنگ‌فارسی گردآوردۀ لاله تیک‌چند، متخلص به بهار و مشهور به منشی رای لاله‌تیک چند بهار، شاعر و ادیب سدۀ ١٢ق/١٨م هندوستان. تاریخ آغاز تألیف بهار عجم به درستی معلوم نیست. اما با توجه به اینکه مؤلف مدت ٢٠سال سرگرم نوشتن آن بوده است و از سوی دیگر براساس ماده تاریخ«یادگار فقیرحقیربهار»(١١٥٢ق)که در پایان کتاب به عنوان سال پایان تألیف ذکر شده است، احتمال می‌رود سال آغاز تألیف ١١٣٢ق/١٧٢٠م باشد(نک‌: بهار عجم، ١/٢، نیز ٢/٥١٢؛ داعی‌الاسلام، ٥/٤٣؛ گارسَن دوتاسی، I/٢٨١).
لاله تیک‌چند بهار ساکن دهلی، و از طبقۀ کهَتری(کشتری) هندوان بود و از سوی دربار دهلی عنوان«رای» به او اعطا شده بود. وی از شاگردان سراج‌الدین آرزو و شیخ‌ابوالخیرالله وفایی بود و با فتح علی حسین گردیزی و میرتقی‌میر نیز روابط دوستانه‌ای داشت. گفته‌اند که لاله تیک ظاهراً با هدف گردآوری اصطلاحات و واژه‌های فارسی رایج در ایران، به این سرزمین سفر کرده است. او در ١١٨٠ق/١٧٦٦م در دهلی درگذشت(عبدالله، ادبیات...، ١٦٣؛ ریو، II/٥٠٢؛ نیز گارسن‌دوتاسی، همانجا). به جز بهار عجم آثار دیگری نیز از وی برجای مانده که از جملۀ آنهاست: جواهرالحروف، نوادرالمصادر، ابطال ضرورت(بهارعجم، ١/٣؛ داعی الاسلام، همانجا؛ عبدالله، «لغات…»، ٣٩٥) و نیز بهار بوستان در شرح بوستان سعدی که در ١٩٢٧م در لکهنو به چاپ رسیده است. بهار عجم در پی اهمیت یافتن زبان فارسی به عنوان زبان ادبی و رسمی دربار سلاطین مغولی هند، و احساس ضرورت برای تألیف لغت‌نامه‌ای در شناخت زبان فارسی معیار در سرزمین هند، فراهم آمده است(نک‌: همو، ادبیات، ٩٤).
فرهنگ بهار عجم از لحاظ جامعیت ترکیبات و اصطلاحات و کنایات و عبارات نادر و غیرمعمول، معانی واژه‌ها و تمایز آنها و به ویژه آوردن شواهد بسیار از شعرای فارسی زبان و نیز از آنجا که مرجع مناسبی برای فرهنگ‌نویسان دوره‌های بعد بوده است، دارای اهمیت بسیار است(نقوی، ١٥٤؛ گارسن دوتاسی، I/٢٨٢). این فرهنگ مشتمل است بر حدود ١٠هزار کنایه، اصطلاح، ضرب‌المثل و واژه‌های مفرد و مرکب فارسی، واژه‌های عربی، ترکی و نیز واژه‌هایی که از زبانهای دیگر وارد زبان فارسی شده است. ترتیب واژه‌ها الفبایی است و این ترتیب از نخستین تا آخرین حرف هر واژه رعایت شده است. حرف نخست، باب، و حرف دوم، فصل نامیده می‌شود و ترکیبات، کنایات و استعارات مربوط به هر واژه به صورت مدخل مستقل بعد از همان واژه نقل شده است (نک‌: ١/٢، جم‌؛ گارسن‌دوتاسی، همانجا).
از جمله منابع مورد استفاده در تألیف بهار عجم می‌توان از این آثار یاد کرد: تنبیه‌الغافلینِ سراج‌الدین علی آرزو، رسالۀ مختصر میرمحمدافضل‌ثابت، و دواوین و فرهنگهای متقدمان و متأخران که مؤلف به اشعار و مندرجات آنها استناد کرده، و فهرست آنها را در پایان دیباچۀ کتاب آورده است. مؤلف همچنین در تجدیدنظر مجدد کتاب، مندرجات مصطلحات الشعرای محقق وارسته، رسالۀ مخلص کاشی و رسالۀ دیگری را که نام مؤلف در آن درج نشده، به کتاب خود افزود(نک‌: ١/٣-٤؛ قس: احمد، ٣/٦٤، که تمام مصطلحات‌الشعرای وارسته در بهار عجم درج شده است).
بهار عجم مأخذ فرهنگهایی همچون لغت‌نامۀ دهخدا، آنندراج، آیین عطا از ندرت کشمیری و خزانةاللغات سیدجمیل سهسوانی بوده است و یکی از مراجع محققانی همچون ربوک در ملحقات برهان قاطع، و فولرس در تألیف لغت‌نامۀ او به شمار می‌آید(نک‌: ه‌ د، ٢/٢٣٥-٢٣٦؛ دانشنامه...، ٤/٥١٧، ٢٥٣٠-٢٥٣١؛ راشدی، ٤/١٥٩٥؛ عبدالله، «لغات»، ٥٧٩، ٥٨٣-٥٨٤؛ گرسن‌دوتاسی، I/٢٨١؛ ریو، II/٥٠٣).
این فرهنگ از زمان حیات مؤلف بارها در هند و نیز در ١٣٨٠ش به کوشش کاظم دزفولیان در تهران به طبع رسیده است. همچنین در ١٨٥٢م با عنوان مصطلحات بهار عجم و در ١٨٩٨م در حاشیۀ مصطلحات‌الشعرای وارسته با نام «خلاصۀ بهارعجم» چاپ شده است. یکی از شاگردان لاله تیک‌چند به نام اندرمن گزیده‌ای از این اثر را با عنوان منتخب بهارعجم فراهم آورده است(ایوانف، ٩٢؛ بانکیپور، IX/٣٤-٣٥).
مآخذ: احمد، ظهورالدین، پاکستان می‌ﮟ فارسی ادب، لاهور، ١٩٧٧م؛ بهارعجم، لاله تیک‌چند بهار، لکهنو، ١٣٣٤ق/١٩١٦م؛ داعی‌الاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، حیدرآباددکن، ١٣٠٥ش؛ دانشنامۀ ادب فارسی، به کوشش حسن انوشه، تهران، ١٣٨٠ش؛ راشدی، حسام‌الدین، تذکرۀ شعرای کشمیر، کراچی، ١٣٤٦ش؛ عبدالله، محمد، ادبیات فارسی می‌ﮟ هندوؤن کاحصه، لاهور، ١٩٦٧م؛ همو، «لغات، زبان دانی و زبان‌آموزی…»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٩٧٢م، ج ٥؛ نقوی، شهریار، فرهنگ‌نویسی فارسی درهندوپاکستان، تهران، ١٣٤١ش؛ نیز:
Bankipore; Garcin de Tassy, J., Histoire de la littérature hindouie et hindoustanie, New York, ١٩٦٨; Ivanow, W.,Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collections of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٢٨; Rieu, ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, ١٩٦٦.
مرجان افشاریان