ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧ - تفسير عمومى خطبهء هشتاد و هشتم

شناخت آن حقائق كه با نظر به ضماير موجود در آيات مربوطه از سنخ عاقلان ( انسانهاى كامل ) بوده‌اند ، يك آشنائى مجرّد با آنها نبوده است ، زيرا آشنائى مجرّد با حقيقت و كمال غير از حقيقت و كمال گشتن است . پس بدون ترديد منظور خداوندى تعليم علمى بوده است كه زمينه و منشأ وصول به حقيقت و گرديدن تكاملى است تا حدّيكه بتواند علَّت و هدف خلقت آدم و فرزندانش را با فرض فساد و خونريزىهائى كه بر روى زمين براه خواهند انداخت توجيه نمايد . لذا وقتى كه اين ارزش بزرگ در وجود آدم براى فرشتگان كشف شد ، آنها به محدوديّت علم خود اعتراف نمودند . بمقتضاى اين دليل هدف بسيار والائى در خلقت آدم اثبات مى شود كه جريان خونريزيها و فساد بر روى زمين نمى تواند حكمت و هدف اين خلقت را مختلّ سازد و سؤال از آن بىپاسخ بماند .
دليل دوم - شايستگى آدم ( ع ) براى ورود به عالم هستى با نظر به عظمت ذاتى او بود كه بدستور خداوندى مسجود ملائكه قرار گرفت . اين مقامى است بس شريف و والا كه شايستگى سجدهء فرشتگان را به آدم ( ع ) اثبات مى نمايد و نمى توان گفت كه آن مقام مخصوص خود حضرت آدم ( ع ) بوده است و بديهى است كه خود آدم منشأ سؤال فرشتگان نبوده است زيرا مقام برگزيدگى او براى نبوّت و مسجود قرار گرفتن او براى فرشتگان با فساد و خونريزى بر روى زمين قابل جمع نمى باشد . پس بايد گفت : استعداد آن مقام والا يعنى دريافت حقائق برين و مسجود قرار گرفتن براى فرشتگان در فرزندان حضرت ابو البشر هم وجود دارد .
پس از اين مقدّمه بر مى گرديم به اصل مطلب در جملات امير المؤمنين عليه السّلام كه فرمود : « خداوند سبحان هرگز جبّاران دورانى را شكست نداده است مگر پس از مهلت و آسايشى كه در آن غوطه ور بوده‌اند . . . » بنا بر اين ، خداوند به ستمكاران و مفسدين و طغيانگران بر روى زمين مهلت مى دهد و