ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢١٦ - آيا علم خداوندى به ذات خود از قانون تلازم تعيّن شيء با نفى خلاف تبعيّت مى كند

( عمران به امام رضا عليه السّلام عرض كرد : اى سرور من ، آيا براى من خبر نمى دهى در بارهء خداوند خالق كه هنگامى كه يگانه بوده و چيزى غير از او و با او نبود ، آيا با آفريدن مخلوقات تغيير نكرد ) ألامام : لم يتغيّر عزّوجلّ بخلق الخلق و لكنّ الخلق يتغيّر بتغييره .
( امام رضا عليه السّلام فرمود : خداوند عزّ وجلّ با آفريدن مخلوقات تغييرى نكرده است بلكه مخلوقات است كه با ايجاد تغيير در آنها متغيّر مى گردند ) .
امام عليه السّلام در پاسخ بعضى از سؤالات گذشتهء عمران نيز به عدم امكان تغيّر خداوندى اشاره فرموده است . در پاسخ از سؤال اوّل فرموده است :
و لا رأى لنفسه فيما خلق زيادة و لا نقصانا ( و در آنچه كه خداوند آفريده است ، براى خود زيادت و نقصى نديده است ) اين سؤال ناشى از اعتقاد يا عادت علمى انسانها باينست كه هر علَّتى با بوجود آوردن معلول خود بنحوى تغيير پيدا مى كند ، اگر معلول جزئى از موجوديّت علَّت باشد ، با بوجود آمدن معلول ، همان جزء از علَّت از موجوديّت علَّت كم مى شود و پس از بوجود آمدن معلول ، علَّت فاقد آن مى باشد ، بعنوان مثال ، انسان با داشتن نطفه موجودى است داراى اجزاء كه يكى از آنها نطفه ايست كه در وى وجود دارد ، پس از جدائى نطفه از وى ، قطعا انسان فاقد آن نطفهء مشخّص ميباشد خواه در جريان خلقت قرار بگيرد يا نگيرد . و ممكن است بروز معلول موجب افزايش موجوديّت علَّت بوده باشد ، مانند ساختن دوا و مسكَّن و ديگر ابزار زندگى مادّى كه موجب افزايش شئون موجوديّت انسان و بقاى او ميباشد . بطور كلَّى ، بجهت ارتباط مادّى و پيوستگى هويّت معلول به علَّت و علَّت به معلول [ تا آنجا كه گفته مى شود : معلول جلوه اى از علَّت است ] بوجود آمدن تغيّر در علَّت بجهت بروز معلول امرى است كاملا طبيعى . عمران با تكيه به اين اعتقاد يا عادات علمى ، دو بار در سؤالات خود اين مسأله را مطرح