ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٤٥ - ترجمهء خطبهء هشتاد و نهم

دوران جاهليّت اولى در ميان مردم ظاهر نشوند ) مقصود از جاهليّت اولى ، دوران تاريك جاهليّت پيش از بعثت پيامبر اكرم ( ص ) ميباشد . در حقيقت مقصود از « اولى » گذشته و قديم است . البتّه اقوال ديگر نيز در تفسير « اولى » وجود دارد كه بقول مرحوم علَّامهء طباطبائى مستند به دليل نمى باشند .
٤ - حميّت و تعصّب و پافشارى در بارهء معلومات ناچيز و خواسته‌هاى بىاساس ، از بارزترين خواصّ زندگى در جاهليّت بوده است . اين خاصّيّت تباه كننده ترين پديده اى بود كه زندگى مردم آن دوران را در خود فرو برده بود ( إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ الله سَكِينَتَه عَلى رَسُولِه وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها وَكانَ الله بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً ) [١] ( چون ، آنان كه كفر ورزيدند حميّت و تعصّب در دلهاى خود قرار دادند حميّت و تعصّب جاهليّت ، پس خداوند آرامش خود را بر رسولش و بر مؤمنين فرستاد و آنانرا باعتقاد و حركت تقوائى الزام ( موفّق ) فرمود ، رسول خدا و مؤمنان شايستهء تقوى و [ آرامش ] و داراى اهليّت براى آن بودند . و خداوند بهمه چيز دانا است ) اين پديده بنيان كن مردم آن دوران را بروزگار سياه نشانده بود .
پرستشهاى جاهلانه كه خود كشف از ضعف نفس و محدوديّت اطَّلاعات و كوته بينى مى نمايد ، مانند نژاد پرستى كه در قبائل عرب بيداد ميكرد ، همهء سطوح روانى مردم جاهليّت را فرا گرفته بود [٢] . مى توان گفت : اصلا پديده اى

[١] . الفتح آيهء ٢٦ .
[٢] . براى توضيح بيشتر در مسائل مربوط به جاهليّت رجوع شود به كتاب المفصّل فى تاريخ العرب قبل الاسلام - دكتر جواد على در اين كتاب منابعى براى تحقيق بيشتر در مباحث مربوط به دوران جاهليّت ذكر شده كه قابل توجّه است .