ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢١٧ - آيا علم خداوندى به ذات خود از قانون تلازم تعيّن شيء با نفى خلاف تبعيّت مى كند

نموده است كه : « آيا خداوند يگانه پس از بوجود آوردن مخلوقات تغييرى كرده است يا نه » امام در پاسخ عمران مى فرمايد : « خداوند عزّ وجلّ با آفريدن مخلوقات تغييرى پيدا نكرده است ، بلكه مخلوقات است كه با ارادهء خداوندى به تغيير دادن آنها ، تغيير پيدا مى كنند . ممكن است در اين مورد براى شخص متفكَّر اين سؤال پيش بيايد كه آيا مى توان حقيقتى را در نظر گرفت كه چيزى از او بوجود بيايد و هيچ تغييرى پيدا نكند پاسخ اين سؤال چنين است كه اوّلا فاعليّت خداوند سبحان قابل مقايسه با ديگر فاعلها و علل نيست - ( فاطِرُ السَّماواتِ وَ ) [١] ( هيچ چيزى مثل و مانند او نيست ) ثانيا - مى توان براى توضيح اجمالى اين مسأله ، فعّاليّتهاى نفس انسانى را در نظر گرفت كه نفس [ من ، روح ، يا بعضى از قواى مغزى ] انسانى با قدرت تجريد هزاران مسائل علمى را در ذهن تنظيم مى نمايد و قوانين آنها را در اشكال قضاياى كلَّى در ذهن بوجود مى آورد ، بطورى كه نسبت نفس يا روح يا بعضى از قواى مغزى بآن قضاياى كلَّى ، نسبت علَّت به معلولات خود مى باشد [ اگر چه موادّ خام آن قضاياى كلَّى ، انعكاس محض از جهان بيرونى بوده باشند ] و با اين حال كمترين تغييرى در نفس يا روح يا آن قواى مغزى بوجود نمى آيد . مخصوصا دو نوع جريان در ذهن ما مشاهده مى شود كه مى توان عدم تغيّر عامل يا فاعل و علَّت را با بوجود آمدن معلولات بخوبى اثبات كنند - يكى از آن دو نوع جريان عبارتست از عمليّات رياضى كه با نظر به تجريد حاكم در آنها هيچ گونه نيازى به مادّهء سابق نه در وجود علَّت و نه در غير آن ، وجود ندارد . لذا هيچ تغييرى در فاعل عمل بوجود نمى آيد ، مگر صرف انرژى طبيعى كه داخل در هويّت علَّت نيست ، زيرا ميليونها مردمى كه رياضيّات نمى دانند ، مى توانند ميلياردها

[١] . الشّورى آيهء ١١ .