توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٠ - وجوهى كه مجوز استعمال كلمه«ان» در مقام جزم و يقين مىباشند

در فرموده ديگر حقتعالى يعنى [ ان كان للرحمن ولد فانا اول العابدين‌ ] چنين مى‌باشد.

شرح فارسى:

قوله: هل هو فى الدار: ضمير [هو] به سيّد عبد راجعست.

قوله: و هو يعلم انّه فيها: ضمير [هو] به عبد و در [انّه‌] بسيّد و در [فيها] به دار عود مى‌كند.

قوله: فيقول ان كان فيها الخ: ضمير در [فيقول‌] به عبد عود مى‌كند.

قوله: فيجرى الكلام على سنن اعتقاده: يعنى على مقتضى اعتقاد المخاطب.

قوله: ان كان اباك فلا تؤذه: در اين مثال مخاطب به پدر بودن شخص علم و قطع دارد و مقتضاى اين علم آنست كه وى را اذيّت نكند ولى چون برطبق آن عمل نكرده و به ايذاء و آزار پدر مبادرت مى ورزد لاجرم متكلم او را بمنزله جاهل و شاك قرار داده و كلمه [ان‌] را در موردش استعمال نموده.

قوله: و تصوير ان المقام الخ: مقصود از [تصوير] بيان نمودن بطورى است كه مطلب نزد مخاطب و مستمع مجسم و مصوّر مى‌گردد.

قوله: افنضرب عنكم الذكر الخ‌ : آيه (٥) از سوره زخرف.

قوله: فيمن قرء [ان‌] بالكسر: و اما كسانى كه آن را بفتح همزه خوانده‌اند آن را با اسم و خبرش در تأويل مصدر قرار داده و مفعول‌له تقدير نموده‌اند.

قوله: فكونهم مسرفين: مقصود از [اسراف‌] استهزاء به آيات‌