توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٨ - وجوهى كه مجوز استعمال كلمه«ان» در مقام جزم و يقين مىباشند

مى‌باشد مى‌گويد: ان كان فيها اخبرك يعنى اگر در خانه باشد به شما خبر خواهم دارد.

جهت اينكه بنده از كلمه [ان‌] استفاده كرده خوف و ترس او از آقا است كه شايد راضى به اين نباشد بنده از بودن وى در خانه خبر دهد.

ب: متكلم اگرچه جزم و يقين دارد ولى مخاطب در وقوع شرط شاك و مردد مى‌باشد از اينرو كلام را مطابق اعتقاد مخاطب مى‌آورد نظير اين كه شخصى شما را تكذيب نموده و بصحّت گفتارتان قطع و يقين ندارد شما بوى مى‌گوئيد: ان صدقت فماذا تفعل.

در اين مثال با اينكه شما به صادق بودن خود علم داريد مع ذلك كلمه [ان‌] را بمقتضاى اعتقاد مخاطب بكار برده‌ايد.

ج: متكلم و مخاطب هردو به وقوع شرط علم دارند ولى چون مخاطب بمقتضاى علمش عمل نمى‌كند از اينرو بمنزله جاهل قرار داده شده و كلمه [ان‌] بكار برده مى‌شود مثل آنكه متكلّم و مخاطب هردو ميدانند كه ايذاء و آزار به پدر كار نكوهيده و زشتى است ولى معذلك مخاطب بآن عمل نكرده و پدرش را اذيت مى‌كند لذا بوى مى‌گوئيم: ان كان اباك فلا تؤذه (اگر فلانى پدرت مى‌باشد پس او را اذيّت مكن).

د: توبيخ و ملامت نمودن مخاطب بر شرط و تصوير نمودن اينمعنا كه مقام بخاطر اشتمالش بر خصوصيتى كه شرط را ريشه‌كن نموده صرفا براى فرض شرط صلاحيت دارد نه آنكه براى آن حقيقت و واقعيتى باشد مثل مواردى كه امر محال و غير ممكنى را كه واجد حقيقتى نيست بصورت فرض شرط قرار مى‌دهند و آن بخاطر غرضى از اغراض مى‌باشد مانند آنچه در آيه شريفه آمده: