توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٠ - ضابطه در تقديم و تأخير برخى از اجزاء كلام نسبت به بعضى

شده و چه مؤخّر بيايد زيرا بر امر نسبى و وصفى دلالت مى‌كند چه آن‌كه معناى مبتداء منسوب‌اليه و معناى خبر منسوب ميباشد و ذات نيز منسوب اليه و صفت منسوب است لاجرم اسم كه دلالت بر ذات ميكند بايد منسوب اليه و مبتداء قرار داده شده و صفت كه منسوب است خبر واقع گردد.

بنابراين چه بگوئيم: زيد المنطلق و چه المنطلق زيد بياوريم در هردو فرض [زيد] مبتداء است و [المنطلق‌] خبر مى‌باشد.

البته اين رأى امام فخر رازى است ولى كلامش مردود است زيرا معناى دو جمله مذكور اينست كه:

الشخص الذى له الصفة صاحب الاسم، يعنى صفت را كه [المنطلق‌] باشد دال بر ذات و مسنداليه قرار داده و اسم يعنى [زيد] را بر امر نسبى دليل نموده و مسند قرارش مى‌دهيم.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: يعنى اعتبار تعريف الجنس: مقصود اينستكه كلمه‌اى كه به الف و لام جنس محلّى است اعم از آنكه مبتداء بوده و يا خبر باشد.

قوله: قد يفيد قصر الجنس: يعنى اگر مسند محلّى بالف و لام باشد فائده الف و لام قصر جنس مسند بر مسنداليه بوده و در صورتى كه مسنداليه با الف و لام ذكر شود فائده آن قصر جنس مسنداليه بر مسند مى‌باشد.

قوله: على شيئ تحقيقا: يعنى على شئ حقيقته و كلمه [تحقيقا] صفت است براى [قصر] و تقدير كلام چنين مى‌باشد:

قد يفيد التعريف المذكور قصر الجنس قصرا حقيقيّا.