توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٠ - نكاتى كه مجوز عدول از مستقبل به غير آن مىباشند و تفصيل آنها

ايشان اراده نكرده مگر آنچه را كه براى خويش قصد كرده است.

شارح گويد:

ضمير در [نظيره‌] به قوله تعالى [ لئن اشركت الخ‌ ] راجعست و مقصود آنكه:

آيه شريفه [ و مالى لا اعبد الّذى فطرنى‌ ] در تعريض مانند [ لئن اشركت‌ ] مى‌باشد نه آنكه در استعمال ماضى بجاى مضارع در جمله شرطيه بمنظور تعريض با هم شباهت داشته باشند چه آنكه در آيه [ و مالى لا اعبد الخ‌ ] شرطى وجود ندارد.

و حاصل معناى آيه اينست كه:

رسول حضرت عيسى على نبيّنا و آله عليه و عليهم السلام بمخاطبين خود كه مشركين بودند گفت:

من را چه شده كه فاطر و خالق خود را عبادت نمى‌كنم.

مقصودش اين بود كه شما را چه شده كه فاطر و خالق خود را عبادت نمى‌كنيد بدليل آنكه در ذيل آيه جمله [ و اليه ترجعون‌ ] به صيغه خطاب آمده نه تكلّم و اين خود شاهد استكه صدر آيه در مقام تعريض بمخاطبين مى‌باشد زيرا اگر آيه در اين مقام نمى‌بود مناسبت اقتضاء مى‌كرد كه در ذيل [ و اليه ارجع‌ ] بصيغه تكلّم آورده شود چه آنكه اين تعبير با سياق توافق دارد.

وجه حسن تعريض در آيه شريفه‌

وجه حسن تعريض در آيه شريفه [ و مالى لا اعبد الخ‌ ] اينستكه:

متكلّم به مخاطبين خود كه جملگى از دشمانش بودند حق و حقيقت‌