روی همین حسابهاست که من فکر می‌کنم که مسأله وحی با همین مشخصاتی که‌ انبیاء گفته‌اند ، خواه توجیه حکما را بپذیریم یا نپذیریم ، غیر از توجیهی‌ که لااقل در آن توجیه برای انسان یک روحی در مقابل بدن قبول بکنیم و برای‌ روح هم یک استعداد دیگری غیر از این استعدادها بپذیریم ، قول قابل توجیه‌ دیگری داشته باشد ، یعنی اگر انسان برای بشر یک روح قائل نباشد که آن‌ روح هم یک سنخیتی با جهان دیگر داشته باشد ، [ به عبارت دیگر ] تا ما جهان دیگری قائل نشویم و تا تماسی غیر از این تماسهای طبیعی - که با موجودات طبیعی هست - با جهان دیگر قبول نکنیم ، مسأله وحی را به هیچ‌ شکل نمی‌توانیم توجیه کنیم ، حالا می‌خواهد به آن شکل توجیه کنیم یا به شکل‌ دیگر .
ما دیگر در مسأله وحی بیش از این در اینجا بحثی نداریم . حداکثر این‌ است که اگر بخواهیم بحث کنیم یکی در " امکان وحی " بحث می‌کنیم ، یکی‌ هم فرضیه‌ای در توجیه وحی . حرفهای گذشته ما خیال می‌کنم این دو مطلب را گفت . اما امکان وحی . بعد از اینکه ثابت کردیم خود وحی از نوع هدایت‌ است و ما می‌بینیم همان هدایتهایی که در غیر انبیاء هست ( در آن وحیهای‌ دیگر قرآن ) وجود دارد و حال آنکه از جنبه علمی قابل توجیه نیست یعنی از جنبه ساختمان مادی اشیاء قابل توجیه نیست ، [ بلکه ] همین قدر می‌فهمیم‌ یک نیرویی هست که این [ موجود ] را به سوی هدفی می‌کشاند ، می‌گویند اول‌ دلیل بر امکان شی‌ء وقوع شی‌ء است ، وقتی این درجه ضعیفش را ما در نحل به‌ تعبیر قرآن ( « و اوحی ربک الی النحل ») [٣] در زنبور عسل می‌بینیم ، در آنجا چه می‌گوییم ، چگونه آن را توجیه می‌کنیم ؟ وقتی در آنجا وقوع دارد پس ما دلیل نداریم که بتوانیم نفی بکنیم که نه ، درجه بالاترش در پیغمبران وجود ندارد . پس بحث بحث امکان است . مسأله توجیهش هم که‌ همین فرضیه‌ای بود که عرض کردم ، حالا می‌خواهد این فرضیه را کسی قبول کند می‌خواهد قبول نکند ، ضرورتی هم ندارد که ما حتما فرضیه‌اش را بپذیریم چون‌ [ وحی ] یک امری بوده که از مختصات انبیاء بوده است و ما راهی نداریم‌ برای اینکه مستقیما آن را تحت نظر و مطالعه خودمان قرار بدهیم ، به کمک‌ سایر معلوماتی که درباب روان انسان از یک طرف و درباب جهان ماوراء الطبیعه از طرف دیگر داریم ، به کمک اطلاعاتی که از این دو ناحیه داریم‌ ، تا حدودی یک

[١] نحل / . ٦٨