ضعیف این محیط که لااقل اطلاع خیلی ساده‌ای بر خواندن و نوشتن بوده بی بهره‌ بوده است . این توجیهی ندارد جز اینکه بگوییم این گونه اندیشه از افقی‌ بالاتر از افق شخصی پیغمبر آمده است یعنی یک شخصیت انسانی و او از آن‌ جهت که انسانی است مثل همه انسانها نمی‌توانسته چنین باشد . این جنبه‌های معنوی همان‌طور که قبلا عرض کردم قسمتهای مختلف است و بعضی ازاین قسمتها را باید ماهمین قدر راهنمایی بکنیم و برخی از آقایان‌ که بهتر از ما می‌توانند بیان کنند بروند مطالعه کنند و بعد در اینجا بیان‌ نمایند . ما آن قسمتهایی را که تا حدودی فهمیده‌ایم و می‌توانیم بیان کنیم‌ عرض می‌کنیم .

قرآن و " منطق "

یکی از آنها مسائل مربوط به منطق است . همه می‌دانیم که در دو هزار و سیصد سال پیش منطقی تدوین شد که آن را " منطق ارسطو " می‌نامند و امروز به آن " منطق صورت " می‌گویند ، و منطقی بعدها در قرون جدیده پیدا شد که آن را " منطق ماده " می‌گویند ، نه منطق مادی ، منطق ماده در مقابل‌ منطق صورت . دانشمندان به این مطلب پی برده‌اند که بشر وقتی که فکر می‌کند ، فکر کردن عبارت است از اینکه یک سلسله مواد فکری در مغز انسان جمع می‌شود حالا ظرف خود فکر ، آن که ما می‌گوییم اندیشه ، مغز است یا ماورای مغز ، هر طور می‌خواهد باشد ، فعلا به بحث ما مربوط نیست موادی در اندیشه انسان‌ جمع می‌شود ، بعد ذهن روی آن مواد عمل می‌کند یعنی آنها را تحلیل و ترکیب‌ می‌کند ، از مجموع آن مواد یک امر جدید استکشاف می‌کند . این را در مسائل‌ ریاضی که در حدود ضعیفش حتی من هم می‌توانم قضاوت کنم و شما آقایان بهتر و بیشتر ، [ می‌توان دریافت ] . مثلا وقتی می‌خواهند یک قضیه هندسی را اثبات کنند ، آن نتیجه و مدعا مجهول است بعد می‌آیند صغری و کبری‌ می‌چینند ، مقدماتی که قبلا به اثبات رسیده یا جزء اصول متعارفه است و از اول فرض کرده‌اند که صحیح است آنها را می‌آورند ، درست مثل یک پدر و مادر که با یکدیگر ازدواج می‌کنند ، و از ازدواج آنها یک بچه پیدا می‌شود . این مقدمات را در ذهن با یکدیگر ترکیب می‌کنند . می‌گویند این چنین‌ است ، این چنین است ، پس وقتی که این چنین باشد و این چنین ، آن یکی‌ هم باید چنین باشد . انسان