قسمت دوم بحثهای قرآن درباره خدا ، آنجایی است که خدا را نه تنها به‌ تنزیه و جنبه منفی ، بلکه به جنبه‌های اثباتی یعنی به عظمت و جلال [ نیز ] یاد کرده است . در اول سخنم عرض کردم که خداشناسی خیلی مراتب دارد .
کسانی که در علم توحید واردند می‌دانند که بسیاری از مراتب توحید [ و بسیاری از ] توحیدها در مرتبه بالاتر ، شرک و کفر است . باز آن که یک‌ درجه بالاتر می‌رود می‌بیند آن مرتبه پایین‌تر خیلی مشوب به شرک بوده است‌ ، تا بالاتر می‌رود ، و لهذا این حدیث هم از پیغمبر اکرم هست و حدیث‌ عجیبی است که " « لو علم ابوذر ما فی قلب سلمان لقتله » " و در یک‌ حدیث دیگر " « لکفره » " ، در یک حدیث دیگر " « لقال رحم الله قاتل‌ سلمان » " یعنی اگر ابوذر بداند آنچه در دل سلمان است چیست سلمان را تکفیر می‌کند ، سلمان را می‌کشد ، می‌گوید خدا رحمت کند قاتل سلمان را ، یعنی آنچه که سلمان می‌داند در ظرف ابوذر نمی‌گنجد به طوری که ابوذر آنها را عین کفر می‌داند .
قرآن در این جور مسائل آن حد اعلای مراتب توحید را بیان کرده است‌ همانهایی که واقعا در ذهن امثال ما مخصوصا در توحید در فاعلیت نمی‌گنجد و مجبوریم یا مجبورند خیلیها که این جور آیات را تأویل کنند چون آنقدر بزرگ است که نمی‌توانند تصور کنند . مثلا در اول سوره جدید چند آیه است‌ که همه آن آیات عجیب است . یک آیه‌اش این است : " « هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و هو بکل شی‌ء علیم »" [١] او اول همه اشیاست ، اول مطلق اوست و آخر مطلق هم اوست . حالا این را شما تصور کنید که یک‌ چیزی در عین اینکه اول است آخر است و در عین اینکه آخر است اول است .
در امور زمانی و تدریجی نمی‌شود ، اول همیشه غیر آخر است و آخر غیر اول .
او هم اول است و هم آخر ، او هم ظاهر است و هم باطن . نیکلسون بعد که‌ نقل می‌کند که این اندیشه‌های به اصطلاح بلند عرفانی که در دنیای اسلام پیدا شده است اغلب اروپاییها گفته‌اند اینها از جایی دیگر وارد دنیای اسلام‌ شده است ، چند

[١] حدید / [٣]