نبوت - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٠

قرآن راههای خطای اندیشه را زیاد ذکر کرده . مرتب ذکر می‌کند افرادی حرف‌ غلط می‌گویند ، اشتباه می‌کنند ، چرا اشتباه می‌کنند ؟ این " چرا اشتباه‌ می‌کنند " را قرآن دارد . اینها خطا می‌کنند ، چرا خطا می‌کنند ؟ در چندین‌ آیه از آیات قرآن همین مطلبی که آقای دکارت با این صراحت ، قاعده اول‌ منطق خودش می‌داند [ ذکر شده است ] ( این آیه قرآن است . قرآن که مال‌ چهارده قرن پیش است ، این را که دیگر ما امروز نیاورده‌ایم . ممکن است‌ بگویید شما چرا جلوتر نفهمیدید ؟ بسیار خوب ، ما نفهمیدیم ولی این آیه‌ که در کمال صراحت در قرآن هست و ما آن را تأویل نمی‌کنیم . یک وقت ما یک آیه‌ای را تأویل می‌کنیم ، آن یک حرفی است ) . قرآن یک منطقی دارد که پیروی از ظن و گمان را عجیب نهی می‌کند ، بعضی صریح و بعضی صریحتر ( نمی‌گویم بعضی اشاره و بعضی صریح ) : " « و لا تقف ما لیس لک به علم " [١] ، در جای دیگر : " « ان هم الا یظنون »" [٢] می‌گویند منطقی‌ دارند اما این ، منطق گمان است نه منطق علم و یقین . اگر اینها می‌خواستند به یقین خودشان اعتماد کنند چنین حرفی نمی‌زدند . در یک جا صریح می‌گوید علت خطای اکثریت مردم پیروی از گمان است : " « و ان تطع‌ اکثر من فی الارض یضلوک عن سبیل الله »" اگر تو بخواهی اکثر مردم روی‌ زمین را پیرو باشی ، اگر بخواهی پیرو بشر باشی ( می‌خواهد بگوید پیرو بشر نباش ) این را بدان اکثر مردم روی زمین این جورند که تو را منحرف‌ می‌کنند ، چرا ؟ علت انحراف چیست ؟ " « ان یتبعون الا الظن و ان هم الا یخرصون »" [٣] زیرا جز گمان را پیروی نمی‌کنند و کارشان جز تخمین چیز دیگری نیست .
به خدا اگر آدم در همین یک آیه دقت کند عجیب چیزی می‌بیند ، بعد در خودش دقت کند ، بعد در مردم دیگر دقت کند ، می‌بیند اکثر افراد و مکتبهای مخالف که در مقابل همدیگر قرار گرفته‌اند او به جزم چنین می‌گوید او به جزم چنان می‌گوید ، اگر دل او را بشکافی جز یک سلسله گمانها چیزی‌ نیست ، در دل او هم جز گمان چیزی نیست . البته ممکن است یکی حق باشد .
٩٩ درصد مردم در عقایدی که شدید از آن عقاید دفاع می‌کنند از علمشان دفاع‌ نمی‌کنند از گمانشان دفاع می‌کنند . راجع به خصوص