مادیین قرآن همین منطق را دارد می‌گوید اینها هیچ وقت به " یقین به نفی‌ خدا " نمی‌رسند و محال است برسند . راهی به این مطلب نیست . هر وقت‌ در کمال جزم انکار خدا را می‌کنند بدان یک گمانی در ذهنشان آمده این را به صورت جزم بیان می‌کنند : " « و قالوا ما هی الا حیاتنا الدنیا نموت و نحیا »" گفتند که جز این زندگی دنیا زندگی دیگری نیست ، می‌میریم و زنده می‌شویم، یعنی مردن و زندگی یک امری است که به حسب تصادف و اتفاق‌ در سطح طبیعت رخ می‌دهد . تا اینجا را می‌شود بگوییم انکار معاد است ولی‌ نه : " « و ما یهلکنا الا الدهر »" آن چیزی هم که ما را می‌برد جز دست‌ طبیعت و روزگار چیز دیگری نیست . انکار خداست . قرآن در جواب اینها می‌گوید اصلا این منطق تو منطق متکی به علم نیست : " « و ما لهم بذلک من‌ علم ان هم الا یظنون »" [١] به همین چیزی که می‌گوید علم ندارد ، گمان‌ می‌برد که این جور باشد ، مثل اینکه ما می‌گوییم " فکر می‌کنم چنین باشد " . بسیار خوب ، آدم فکر می‌کند چنین باشد ، اما " فکر می‌کند چنین باشد " غیر از این است که یقین دارد که چنین باشد . و اگر واقعا بشر بتواند خودش را قانع کند که از همین یک آیه پیروی کند ٩٩ درصد اختلافات افراد بشر از میان می‌رود . بشر گمان می‌کند ، اما وقتی می‌خواهد بیان کند نمی‌گوید گمان می‌کنم چنین است ، می‌گوید جزما چنین است .
پس در این آیه ، قرآن منشأ خطای اکثریت مردم را پیروی نکردن از علم‌ می‌داند ، علم در مقابل گمان ، یعنی یک مطلب ، صد در صد روشن نشده‌ دنبالش می‌رود . می‌خو اهد بگوید این خطا بیشتر به فکر بشر بستگی ندارد ، به اراده و اختیار بشر بستگی دارد . ما بشر را طوری ساخته‌ایم که اگر در مسائل قناعت کند به آنچه که می‌داند ، اینهمه گرفتار اشتباه نمی‌شود .
اشتباه می‌کنند کسانی که خیال می‌کنند این فرد بشر یک جور می‌داند ، آن فرد جور دیگر و آن جور دیگر . اینطور نیست ، خدا بشر را این گونه نساخته که‌ آن یک جور بداند ، آن جور دیگر و آن جور دیگر . بشر طوری ساخته شده که‌ اگر با گامهای آهسته قدم بردارد ، فقط آنچه را یقین دارد بپذیرد ، چیزی‌ را که یقین ندارد نپذیرد و به حالت تردید بماند بعد می‌بینید اختلافات‌ بشر رفع شد . منشأ اشتباهها این است که ندانسته یک چیزی را می‌پذیرد و آن را به صورت امر دانسته تلقین و اظهار می‌کند و روی آن قسم می‌خورد .
این یکی .

[١] جاثیه / . ٢٤