می‌آید این را از غیر مجرای عادی خودش به وجود می‌آورد . معنایش این است‌ که معلولی را علتی به وجود بیاورد که علت آن نیست ، معلولی به وجود بیاید از غیر راه علت خودش . پس اشکال معجزه از طریق فلسفه است نه از طریق علم . علم درباره معجزه‌ لااقل سکوت دارد نه اینکه مدعی محال بودن معجزه است ، و فلسفه است که‌ طوری مطالب را تقریر می‌کند که این جور نتیجه‌گیری می‌شود که معجزه و نقض‌ قانون طبیعت یک امر محالی است .

نقد نظر اشاعره

حالا اول ما وارد همان بحث اشاعره - که آقای شریعتی هم آن را تعقیب‌ کرده‌اند - می‌شویم بعد ببینیم که جواب این اشکال فلسفی چیست ؟ اینکه قوانین طبیعی قوانینی قراردادی است ، به نظر نمی‌آید که مطلب‌ صحیحی باشد و به هیچ شکل هم نمی‌شود آن را توجیه کرد . البته ایشان‌ می‌گویند اینها قوانینی است که خدا این جور قرار داده ، به تعبیر خود اشاعره عادت الهی است ، عادت خداست ، عادت خدا جاری شده است که فلان‌ اثر را دنبال مؤثر خلق کند ، یعنی واقعا این مؤثر آن اثر نیست ، ما خیال‌ می‌کنیم این مؤثر است و آن اثر . درست مثل یک پرده نمایش . عالم را مثل یک پرده نمایش خیال می‌کنند . ما در نمایشی که در عالم می‌بینیم اسم‌ چیزی را مؤثر گذاشته‌ایم ، اسم چیزی دیگری را اثر . ما نمی‌دانیم که اصلا این مؤثر مؤثر نیست ، اثر هم اثر این نیست . آن که در پشت این پرده‌ خودش را مخفی کرده اول مؤثر را ایجاد می‌کند بعد متوالیا اثر را ایجاد می‌کند ، ما خیال می‌کنیم که پیوندی میان این مؤثر و این اثر هست . هیچ‌ پیوند واقعی وجود ندارد . حال خدا چرا این وضع را به وجود آورده ؟ می‌گویند مصلحت این جور ایجاب می‌کرده . حتی آقای شریعتی هم تصدیق می‌کنند ، می‌گویند خداوند اگر این نظم را بر قرار نمی‌کرد و اوضاع را به این شکل‌ قرار نمی‌داد هرج و مرج بود ، همه چیز مختل می‌شد ، پس مصلحت ایجاب‌ می‌کرد که وضع عالم را این گونه قرار بدهد و لهذا در یک جای استثنایی که‌ مصلحت برخلاف ایجاب می‌کند فورا وضع را عوض می‌کند . ولی به نظر می‌رسد که اصلا اگر ما این فکر را بپذیریم ، چیزی که مفهوم‌ نخواهد